İxtisas seçimi zamanı hansı səhvlərə yol veririk? Gənclərin arzuları ailə və cəmiyyət təzyiqlərinin kölgəsində qalanda nə baş verir? Bal, maraq yoxsa gəlirli sahə – hansı amil önəmlidir? “Tehsil365”ə müsahibəsində təhsil eksperti Əmrah Həsənli bu suallara cavab verdi və gənclərə uğurlu seçim üçün dəyərli tövsiyələrini paylaşdı:
Sizə ixtisas seçimi ilə bağlı müraciət edən abituriyent və valideynlərdə ən çox rastladığınız yanlış yanaşmalar hansılardır və bu, cəmiyyət üçün nə kimi problemlər yaradır?
“İxtisas seçimi ilə bağlı ən çox rast gəldiyim yanlış yanaşma – prosesə sırf bal əsaslı baxmaqdır. Yəni gəncin hansı peşəyə marağı var, hansı sahədə özünü xoşbəxt və faydalı hiss edə bilər – bunlar kənarda qalır. Təəssüf ki, ailələr və bəzən gənclər özləri də bu qərarı bir növ “bal hara, mən ora” prinsipi ilə verirlər. Digər böyük yanlış isə stereotiplərlə seçim etməkdir: məsələn, “filan ixtisas hörmətlidir”, “filankəs oxuyub indi yaxşı yaşayır” və ya “bu sahə dəbdədir”. Halbuki hər gəncin fərdi maraqları, potensialı, şəxsiyyət tipi və həyata baxışı fərqlidir. Bu cür yanlış yanaşmalar nəticədə istedadların boşa getməsi, işindən narazı, motivasiyasız, peşəsini sevməyən, zamanla psixoloji tükənməyə uğrayan bir nəsil formalaşdırır. Və daha geniş miqyasda baxsaq, bu yanaşma cəmiyyətin inkişafına da mənfi təsir edir, çünki uyğun sahədə olmayan insan həmin sahədə innovasiya və ya irəliləyiş yarada bilmir”.
İxtisas seçiminə gənclərin yanaşmasını necə qiymətləndirirsiniz — şəxsi maraq, topladıqları bal, yoxsa ailənin və cəmiyyətin gözləntiləri üstünlük təşkil edir?
“Təəssüf ki, bu gün gənclərin ixtisas seçiminə yanaşması hələ də çox hallarda özlərinə deyil, kənar amillərə – ailənin, cəmiyyətin və ya topladıqları balın diktəsinə əsaslanır. Ən gözəl yanaşma, təbii ki, şəxsi maraq və bacarıqlar üzərində qurulmuş qərardır. Ancaq bu, daha çox özünü tanıyan, təlim-tərbiyəsində bu şüura dəstək verilmiş, çevrəsində dəstəkçi böyüklər olan gənclərdə müşahidə olunur. Əksər hallarda isə ailə “filan peşə sabit gəlir verir”, cəmiyyət isə “filan ixtisas hörmətlidir” deyərək, gəncin düşüncəsini qabaqlayır. Gənclər də çox vaxt özlərini tanımadan bu təzyiqlər qarşısında seçim edirlər. Nəticədə isə bəzən illər sonra “kaş başqa sahəni seçərdim” deyə peşmanlıqlar yaranır”.
“Gəlirli ixtisas seç” deyə valideynlər tərəfindən edilən təzyiqlər gənclərin gələcək karyerasına necə təsir edir?
“Bu, çox yayılmış, amma çox təhlükəli bir yanaşmadır. Təbii ki, heç kim övladının çətinlik içində yaşamasını istəmir, lakin sırf maddi motivli seçimlər gənclərin uzunmüddətli karyera rifahını təmin etmir. Çünki insan sevmədiyi bir sahədə nə uzun müddət qala bilir, nə də inkişaf edə bilir. Gəlirli hesab olunan bir sahəyə yönəlmək, amma bu sahədə daxili motivasiyasız olmaq zamanla peşə tükənmişliyinə gətirib çıxarır. Üstəlik, hansı sahənin gəlirli olduğu da dövrə, bazara və texnoloji dəyişikliklərə görə dəyişir. Bu gün “gəlirli” hesab olunan sahə sabah sıradan bir istiqamətə çevrilə bilər. Əsl gəlirlilik, əsl sabitlik – insanın sevdiyi sahədə bacarıq qazanması, dəyər yaratması və bununla da bazarda dəyərli mütəxəssisə çevrilməsidir”.
4. İxtisas seçimi zamanı ən çox rast gəlinən 3 səhv nədir və bunların qarşısını necə almaq olar?
“Ən çox rast gəlinən səhvlərdən biri – dediyim kimi – sırf bal əsasında seçim etməkdir. İkinci böyük səhv — kənar təzyiqlərlə, ailənin və ya ətrafın istəklərinə əsasən qərar verməkdir. Üçüncü səhv isə özünü tanımadan, peşələr haqqında yetərli araşdırma aparmadan seçim etməkdir. Bəzən gənclər sırf adı xoş gələn və ya prestijli görünən bir sahəni seçirlər, amma içində nə oxunduğunu belə bilmirlər. Bu səhvlərin qarşısını almağın ən sağlam yolu peşə yönümü testlərindən, fərdi maraq və bacarıqların təhlilindən keçmək, təcrübəli mütəxəssislərlə məsləhətləşmək və öz daxili səsinə qulaq asmaqdır. Bu prosesdə gəncin özü qədər, valideynlərin də maarifləndirilməsi çox vacibdir”.
5. Peşəkar təcrübənizdə, seçimindən sonra ixtisasını dəyişmək istəyən və ya peşmanlıq yaşayan gənclərə necə tövsiyələr edərsiniz ki, “bir günlük qərar” onların “ömürlük peşmanlığı” olmasın?
“İxtisas seçimi, bəli, çox önəmli qərardır. Amma bu, həyatın son qərarı deyil. Gənclərə hər zaman deyirəm: bu gün səhv etdiyinizi düşündüyünüz qərar, sabah sizin yeni başlanğıcınıza çevrilə bilər. Təcrübəmdə çox insan görmüşəm ki, universitetin ortasında və ya bitirdikdən sonra tam fərqli sahələrə keçiblər və bu, onlar üçün daha uğurlu olub. Yəni “peşman oldum” demək, nöqtə yox, bir vergidir. Əsas odur ki, həmin peşmanlıq sizi hərəkətə keçirsin, özünüzü daha dərindən tanımağa vadar etsin və yeni yol axtarışına ilham versin. Gənclərə tövsiyəm odur ki, qərar verməmişdən əvvəl özünüzə vaxt verin, təzyiqlərdən uzaq düşünün, informasiya toplayın və ixtisası yox, gələcək həyat tərzinizi təsəvvür edərək seçim edin. Bu qərar bir gün içində yaranmasın, amma uzun illərin rahatlığını versin”.
