Gəncə əsrlər boyu Azərbaycanın elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Şəhər yalnız ticarət və sənət mərkəzi deyil, həm də ziyalıların və alimlərin toplaşdığı intellektual məkan idi. Orta əsrlərdə Gəncədə fəaliyyət göstərən mədrəsələr və dini məktəblər burada bilikli din xadimlərinin, filosofların və həkimlərin yetişməsinə şərait yaratmışdı. Burada tələbələr yalnız Quran və dini elmləri öyrənməklə kifayətlənməyib, riyaziyyat, astronomiya, fəlsəfə və təbabət sahələrində də bilik qazanırdılar.
Şəhərin elmi həyatı təkcə mədrəsələrlə məhdudlaşmırdı. Gəncədə alimlər öz elmi təcrübələrini paylaşır, həm yerli əhali, həm də qonşu bölgələr üçün müalicə üsulları və elmi biliklər hazırlayırdılar. XII–XIII əsrlərdə bu şəhər Nizami Gəncəvi kimi böyük mütəfəkkirlərin yetişdiyi bir mərkəz olaraq da tanınırdı.
XIX əsrdə Gəncə maarifçilik hərəkatında önəmli rol oynadı. Şəhərin ziyalıları yeni məktəblərin açılmasına təşəbbüs göstərdilər, mətbuatın inkişafını dəstəklədilər və Avropa elminin bölgəyə gətirilməsinə çalışdılar. Bu dövrdə Gəncə elmi və mədəni baxımdan ölkənin aparıcı şəhərlərindən biri olmuşdur.
Müasir dövrdə Gəncədə fəaliyyət göstərən universitetlər və elmi müəssisələr şəhərin zəngin elm ənənəsini davam etdirirlər. Gəncə Dövlət Universiteti, Tibb və Texnologiya fakültələri minlərlə tələbəyə təhsil verir və regionun elmi həyatında mühüm rol oynayır.
Beləliklə, Gəncə əsrlər boyu elm və bilik ocağı kimi tanınıb və bu ənənə bu gün də uğurla davam edir. Şəhər həm tarixi, həm də müasir elmi baxımdan Azərbaycanın intellektual mərkəzlərindən biri olaraq önə çıxır.