Azərbaycan ədəbiyyatının dahi nümayəndəsi Məhəmməd Füzulinin “Məni candan usandırdı” qəzəli əsrlərdir ki, oxucuların qəlbində yaşayır. Şair bu əsərində eşqin ağrısını, sədaqətin gücünü və qarşılıqsız məhəbbətin yaratdığı yanğıyı bənzərsiz poetik dillə ifadə edir.
“Tehsil365” xəbər verir ki, Füzuli burada yalnız bir aşiqin deyil, bütün bəşərin qəlb səsini dilə gətirir. O, sevgidən usanmayan, cəfasını çəkdiyi yarın bir baxışına həsrət qalan bir könlün hekayəsini danışır. “Fələklər yandı ahimdən, muradım şəmi yanmazmı?” misrası isə ilahi bir fəryad kimi səslənir - sevgilinin laqeydliyi qarşısında ümidsizliyin və ümidin eyni anda yaşandığı bir halı təsvir edir.
Qəzəldə həm də sual dolu bir fəlsəfə gizlənib: “Sevgi insanı yüksəldirmi, yoxsa məhv edirmi?” Füzuli bu sualı cavabsız qoyaraq, eşqi bir həyat sınağı, bir mənəvi yanma kimi təqdim edir.
Ədəbiyyatşünasların fikrincə, bu qəzəl Füzulinin “mənəvi eşq” fəlsəfəsinin ən parlaq nümunələrindən biridir. O, insani sevgidən başlayıb, ilahi məhəbbətə doğru ucalan bir yolun rəmzidir.
“Füzuli rindü şeydadır, həmişə xəlqə rüsvadır…” - şairin bu etirafı onun eşq yolunda hər şeyi, hətta dünyəvi hörməti belə fəda etməyə hazır olduğunu göstərir.
“Məni candan usandırdı, cəfadən yar usanmazmı?
Fələklər yandı ahimdən, muradım şəmi yanmazmı?
Qamu bimarinə canan dəvayi-dərd edər ehsan,
Neçün qılmaz mənə dərman, məni bimar sanmazmı?
Qəmim pünhan tutardım mən, dedilər yarə qıl rövşən,
Desəm, ol bivəfa bilmən, inanarmı, inanmazmı?
Şəbi-hicran yanar canım, tökər qan çeşmi-giryanım,
Oyadar xəlqi əfqanım, qara bəxtim oyanmazmı?
Güli-rüxsarinə qarşu gözümdən qanlı axar su,
Həbibim, fəsli-güldür bu, axar sular bulanmazmı?
Degildim mən sənə mail, sən etdin əqlimi zail,
Mənə tən eyləyən qafil səni görcək utanmazmı?
Füzuli rindü şeydadır, həmişə xəlqə rüsvadır,
Sorun kim, bu nə sevdadır, bu sevdadən usanmazmı?”