Məktəb və universitet illəri bilik qazanmaq, şəxsiyyət formalaşdırmaq dövrü olsa da, bir çox tələbə üçün bu dövr yüksək akademik təzyiq və stress mənbəyinə çevrilir. İmtahanlar, rəqabətli mühit, valideyn gözləntiləri və vaxt çatışmazlığı gənclərin psixoloji sağlamlığını ciddi şəkildə təhdid edir. Bu məqalədə biz məktəb stressinin səbəblərini, təsirlərini və tələbələrin bu yükünü azaltmaq üçün atılmalı olan zəruri addımları araşdıracağıq.
Məktəb Stressinin Kök Səbəbləri
Stressin yaranmasına tək bir amil yox, bir neçə faktorun kompleksi səbəb olur. Əsas səbəblər bunlardır:
Yüksək Akademik Təzyiq və Reytinq Sistemi: Tələbələrin "ən yaxşı olmaq" və yüksək nəticələr göstərmək məcburiyyətində hiss etməsi. Aşağı qiymət almaq qorxusu və ya qrup yoldaşlarından geri qalmaq qorxusu zehni gərginliyi artırır.
İmtahan Stresi: Giriş imtahanları və semestr imtahanları zamanı yaşanan gərginlik, yuxu və istirahət rejiminin pozulması psixoloji dayanıqlılığı zəiflədir.
Valideynlərin Həddindən Artıq Gözləntiləri: Valideynlərin övladlarının nailiyyətləri ilə bağlı qeyri-real gözləntiləri, uğursuzluq halında cavabvermə qorxusu yaratması.
Sosial Təzyiqlər və Bullinq: Məktəb mühitində yoldaşlar arasındakı rəqabət, sosial təzyiqlər və ya bullinq halları psixoloji zədələrə səbəb ola bilər.
Vaxtın Səmərəsiz İdarə Edilməsi: Dərs, əlavə kurslar və sosial həyat arasında balans tapa bilməmək informasiya çoxluğu və xaos hissi yaradır.
Stressin Tələbə Sağlamlığına Təsirləri
Davamlı gərginlikdə qalmaq yalnız emosional vəziyyətə deyil, həm də fiziki və koqnitiv funksiyalara mənfi təsir edir:
Koqnitiv Təsirlər: Stress hormonu səviyyəsinin artması öyrənmə qabiliyyətini, məntiqi düşünməni və yaddaşı azaldır. İmtahan zamanı məlumatı xatırlaya bilməmək (blank-out) bu təsirin nəticəsidir.
Fiziki Təsirlər: Baş ağrıları, yuxu problemləri, ürəkbulanma, iştah pozğunluqları və hətta immun sisteminin zəifləməsi müşahidə oluna bilər.
Emosional Təsirlər: Narahatlıq, depressiya, sıxıntı, özünə inamsızlıq və bəzi hallarda davranış problemləri yarana bilər.
Həll Yolları: Tələbələrin Yükünü Necə Azaltmaq Olar?
Stress yükünü azaltmaq tək tələbənin deyil, bütün təhsil ekosisteminin (tələbə, müəllim, valideyn, məktəb rəhbərliyi) birgə məsuliyyətidir.
1. Tələbə Fərdi Mübarizə Üsulları:
Stress İdarəetmə Üsullarını Öyrənmək: Tələbələr istirahət üsullarını, meditasiyanı və ya tənəffüs məşqlərini sınamalıdırlar. Stresli vəziyyətlərdən qaçmaq əvəzinə, onlarla qarşılaşmağa çalışmaq tövsiyə edilir.
Fiziki Fəaliyyət və Sağlam Həyat Tərzi: İdmanla məşğul olmaq stresi azaldır və enerji səviyyəsini artırır. Keyfiyyətli yuxu və düzgün qidalanma konsentrasiya və yaddaş problemlərini aradan qaldırmağa kömək edir.
Prioritetləri Düzgün Müəyyənləşdirmək: Vaxtın idarə edilməsi bacarıqlarını inkişaf etdirmək və təhsil yükünü kiçik, idarəolunan hissələrə bölmək.
Yazı Təlimləri (Expressive Writing): Araşdırmalar göstərir ki, narahatlıqları kağıza köçürmək stressi müsbət bir qüvvə kimi şərh etməyə və imtahan nəticələrini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər.
2. Valideyn və Ailə Dəstəyi:
Empatiya və Açıq Ünsiyyət: Valideynlər övladlarının hisslərini anlamalı və qeyri-real gözləntilərdən uzaq durmalıdırlar. Uşağa şərti olmayan sevgi və dəstək göstərmək təhlükəsiz mühit yaradır.
Uğursuzluğu Normal Qəbul Etmək: Övladlara səhvlərin öyrənmə prosesinin təbii bir hissəsi olduğunu aşılamaq. Özgüvəni yüksəltməyə və özünütənqidi azaltmağa kömək etmək vacibdir.
3. Təhsil Müəssisəsinin Rolu:
Məktəb Psixoloji Xidmətinin Gücləndirilməsi: Şagirdlərə müsbət davranış modelinin aşılanması, psixososial rifahın dəstəklənməsi üçün daimi psixoloji xidmətlər təmin edilməlidir.
Təhlükəsiz Mühitin Yaradılması: Məktəbdə bullinqin və sosial təzyiqlərin qarşısının alınması üçün effektiv mexanizmlər qurulmalıdır.
Qiymətləndirmə Metodlarının Yenidən Nəzərdən Keçirilməsi: Təzyiqi azaltmaq üçün qiymətləndirmənin yalnız böyük imtahanlardan asılı olmaması, fərdi inkişafa yönəlməsi təmin edilməlidir.
Nəticə
Məktəb stresi təhsilin qaçılmaz bir parçası deyil, həll edilməsi mümkün olan bir problemdir. Stressin tamamilə aradan qaldırılması yerinə, onun effektiv idarə edilməsi bacarıqlarını inkişaf etdirmək gənclərin psixi sağlamlığını qorumaq üçün açardır. Bu, tələbələrin həm akademik, həm də şəxsi həyatlarında daha uğurlu və xoşbəxt olmalarına zəmin yaradacaq.