“İlk növbədə qeyd edim ki, təhsil sistemində psixoloji dəstək və peşə yönləndirmə xidmətlərinin yetərsizliyi həm şagirdlərin emosional rifahına, həm də əmək bazarının gələcək strukturuna birbaşa təsir edən strateji problemdir. Mövcud vəziyyət faktiki olaraq göstərir ki, psixoloji xidmətlərin institusional çərçivəsi mövcud olsa da, real icra və nəticə göstəriciləri arasında ciddi uyğunsuzluq qalmaqdadır”.
“Tehsil365” ə açıqlamasında bu sözləri təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib. Onun sözlərinə görə, “Ümumi Təhsil haqqında Qanun” psixoloji xidmətin məktəbin tərkib hissəsi olduğunu qeyd edir, lakin qanunun 22-ci maddəsində göstərilən “şagirdlərin psixoloji sağlamlığının təmin edilməsi və inkişafın izlənilməsi” məqsədləri praktikada tam həyata keçmir. Bu uyğunsuzluq sistemi həm keyfiyyət, həm də effektivlik baxımından zəiflədir, xüsusilə də yeniyetmələrin artan emosional yükü fonunda”.
“Statistik təhlil göstərir ki, Azərbaycanda məktəb psixoloqlarının orta normativ yükü beynəlxalq standartlarla müqayisədə xeyli ağırdır: ölkədə təxminən hər 1200 şagirdə bir psixoloq düşür, halbuki OECD ölkələrində bu göstərici 400–600 arasındadır. ABŞ-da “American School Counselor Association” normativinə görə ideal nisbət 250:1-dir. Bu müqayisə göstərir ki, ölkəmizdə psixoloji xidmətin əhatəliliyi zəifdir və psixoloqların real yardım göstərmək imkanları struktur olaraq məhduddur. Burada həm psixoloqların iş yükü, həm proseslərin sənədləşməyə yönəlməsi, həm də resurs çatışmazlığı ciddi rol oynayır”.
“Peşə yönləndirmə istiqamətində aparılan təhlil isə göstərir ki, məktəblərdə peşə seçimi şagirdin fərdi xarakteri, bacarığı və əmək bazarının real tələbatı əsasında deyil, daha çox valideyn təsəvvürü və ictimai stereotiplərlə formalaşır. Bu isə nəticədə əmək bazarında “diplomlu, lakin peşəsiz” gənclərin artmasına səbəb olur. Dövlət Statistika Komitəsinin son məlumatına görə, 15–29 yaş arası gənclərin təxminən 27 faizi aldığı ixtisas üzrə işləyə bilmir və bu, peşə yönləndirilməsində sistemli boşluqların mövcudluğunu təsdiqləyir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, Finlandiya, Estoniya və Almaniyada peşə yönləndirmə 7-ci sinifdən başlayır və məktəbdə psixoloqla yanaşı xüsusi “career adviser” ştatı ayrılır. Almaniyada peşə məsləhətçiləri ildə 500 mindən çox şagirdlə fərdi plan hazırlayır; nəticədə gənclərin 67 faizi ixtisas seçimini əmək bazarı məlumatlarına əsasən edir. Bu da sonradan gənclərin işsizlik səviyyəsini 6–7% arasında sabit saxlayır”.
“Azərbaycanda isə peşə yönləndirmə adətən 9–11-ci siniflərə sıxışdırılır, halbuki beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, peşə seçimi prosesinin gec başlaması qərarların 40 faiz yanlış verilməsi ehtimalını artırır. Bu səbəbdən Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə peşə təhsili ilə ümumi təhsil arasında əlaqəni gücləndirməsi, peşə festivallarının keçirilməsi, “Şagird Məsləhət Xidməti”nin nümunəvi məktəblərdə tətbiqi müsbət addımlardır. Nazirlik həmçinin psixoloji xidmətin elektron inteqrasiyası, məktəb psixoloqları üçün təlim modullarının hazırlanması və dual təhsil modellərinin genişləndirilməsi ilə bu sahədə sistemli dönüş yaratmaq istəyir. Bu yanaşma müsbət istiqaməti göstərir, lakin kütləvi məktəblərdə tətbiq hələ tam miqyasda deyil”.
“Mənfi tərəflərdən biri ondan ibarətdir ki, məktəblərdə psixoloji xidmət çox zaman formal xarakter daşıyır; psixoloqların əsas vaxtı sənədləşməyə gedir, şagirdlərlə real iş üçün zaman məhduddur. Peşə yönləndirmə isə sistemli məlumat bazası olmadan aparıldığı üçün şagirdə təklif olunan ixtisasın gələcək əmək haqqı, məşğulluq faizi, bazar tələbi kimi göstəricilər nəzərə alınmır. Bunun nəticəsində əmək bazarında bəzi sahələrdə kəskin kadr artıqlığı (hüquq, menecment, filologiya), bəzi sahələrdə isə çatışmazlıq (STEM, texniki ixtisaslar, müəllimlik) yaranır”.
“Müsbət tərəfi isə ondan ibarətdir ki, son üç ildə şagird davranışları, emosional çətinliklər və məktəb zorakılığı ilə bağlı aparılan monitorinqlər Nazirliyin bu sahəni prioritet kimi müəyyənləşdirdiyini göstərir. Psixoloqların peşəkarlıq səviyyəsinin artırılması, məktəblərdə “təhlükəsiz təhsil mühiti” standartının hazırlanması, peşə yönləndirmə portalı üzərində işlərin getməsi sistemin yenilənməsinə imkan verir. Bu addımlar, xüsusilə də Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumat əsaslı tənzimləmə yanaşması, psixoloji xidmətə yeni institutlaşma gətirir və perspektivdə daha güclü model qurmaq üçün real baza yaradır'“.
“Dəyişəcək əsas aspektlər ondan ibarət olacaq ki, psixoloji xidmətlər məktəbdə inzibati struktur kimi yox, şagird inkişafının ayrılmaz hissəsi kimi formalaşmalıdır. Peşə yönləndirmə isə yalnız ixtisas məsləhəti deyil, şagirdin marağı, qabiliyyəti, şəxsi tipologiyası və əmək bazarının statistik tələbləri əsasında fərdi inkişaf planı şəklində qurulmalıdır. Bunun üçün məlumat bazasının genişləndirilməsi, psixoloq-şagird nisbətinin optimallaşdırılması, peşə məsləhətçilərinin ayrıca ştat vahidi kimi tətbiqi, məktəb və peşə təhsili arasında keçidin gücləndirilməsi vacibdir”.
“Hesab edirəm ki, sistemin psixoloji və peşə yönləndirmə xidmətləri struktur baxımından mövcud olsa da, effektlilik baxımından əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilməyə ehtiyac duyur. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu sahədə son illərdə atdığı addımlar düzgün istiqaməti göstərir və təhsil sisteminin sağlam psixoloji mühit yaratmaq və əmək bazarı ilə uyğunlaşan peşə seçimini təmin etmək bacarığını artırır. Daha güclü institusional modelin qurulması isə ölkənin gələcək insan kapitalının keyfiyyətinə bilavasitə təsir edəcək”.