Dünyada bu günə qədər mövcudluğunu qoruyan ən qədim çay kimi Avstraliyada yerləşən Finke çayı (yerli Arrente xalqının dilində Larapinta) göstərilir.
“Tehsil365” Ölkə.az-a istinadən xəbər verir ki, "LiveScience” nəşrinin yazdığına görə, bu çayın yaşı 300–400 milyon il arasında qiymətləndirilir.
Axınlar və kanallardan ibarət bu çay sistemi Şimal Ərazisi və Cənubi Avstraliya boyunca 640 kilometrdən çox məsafəyə uzanır. Quraq iqlim şəraiti səbəbindən Finke çayı yalnız dövri olaraq axır: ilin böyük hissəsində isə bir-birindən ayrı düşmüş su hövzələri zənciri kimi qalır. Bununla belə, geoloji məlumatların, aşınma profillərinin, eləcə də ətraf çöküntü və süxurlarda radionuklid ölçmələrinin birgə təhlili alimlərə bu çay sistemini Devon (419–359 milyon il əvvəl) və ya Karbon (359–299 milyon il əvvəl) dövrlərinə aid etməyə imkan verib.
Yaş necə müəyyən edilib?
Arizonа Universitetinin geomorfoloqu Viktor Beykerin sözlərinə görə, bu çayın qədim yaşını təsdiqləyən ən inandırıcı sübutlardan biri "eninə drenaj” adlanan geoloji anomaliyadır. Adətən çaylar dayanıqlı dağ süxurları – məsələn, kvarsit – boyunca paralel axır. Lakin Finke çayı bu möhkəm mineral formaları kəsərək mərkəzi Avstraliyadakı Makdonnell silsiləsindən keçir.
Axar su həmişə ən asan yolu seçdiyindən, çayın bu cür sərt süxurlara qarşı axması məntiqə uyğun görünmür. Makdonnell silsiləsi 300–400 milyon il əvvəl baş vermiş Alis-Sprinqs orogenezi nəticəsində formalaşıb. Bu isə Finke çayının ən azı bu dağlar qədər qədim olduğunu göstərir.
Niyə Finke çay sistemi bu qədər uzun müddət mövcud qalıb?
Finke çayı nümunəsində Avstraliya çox uzun müddət ərzində son dərəcə sabit landşaft kimi qalıb. Avstraliya plitəsinin mərkəzində yerləşən qitə son bir neçə yüz milyon il ərzində ciddi tektonik aktivlik yaşamayıb. Nəticədə Finke çay sistemi tarixinin böyük hissəsində demək olar ki, fasiləsiz şəkildə inkişaf edib və genişlənib.
Finke çayı nə qədər də yaşaya bilər?
Kolorado Dövlət Universitetinin geoloqu Ellen Volun sözlərinə görə, quraq bölgələrdəki bir çox çay - Finke kimi - insanın su istifadəsindən kəskin şəkildə dəyişir. O əlavə edib ki, qlobal su istifadəsinin artması və qlobal istiləşmənin bir çox quraq bölgələri daha da qurutması ilə bu, gələcəkdə artacaq.
Beykerin sözlərinə görə, əgər Finke nə vaxtsa quruyarsa, ikinci ən qədim çay hazırda təxminən 300 milyon yaşı olan və Virciniya, Qərbi Virciniya və Şimali Karolinadan axan Yeni Çay ola bilər.