Müasir Azərbaycan lirikası çoxəsrlik milli poeziyanın inkişafının məntiqi davamıdır. O, təsadüfi ədəbi hadisə deyil, tarixən formalaşmış poetik ənənənin nəticəsidir. Lirikanın təhlili Azərbaycan xalqının milli poetik dilinin, estetik və mənəvi dəyərlərinin öyrənilməsini tələb edir. Müasir lirika xronoloji deyil, daha çox milli poetik xüsusiyyətlərin və dərin tarixi qaynaqların araşdırılması baxımından izah olunmalıdır. Burada iki əsas məqam önəmlidir: “poetika” anlayışı zamanla dəyişir və lirikanın bədii xüsusiyyətlərini xalqın etik, estetik və fəlsəfi dəyərləri müəyyən edir. Azərbaycan ədəbiyyatında lirika aparıcı yer tutur. Poetik sözün obrazlılığı, çoxmənalılığı və bədii üsullar sistemi əsrlər boyu formalaşaraq milli poetika anlayışını yaradıb. Bu ənənə xüsusilə XII əsr dahiləri Əfzələddin Xaqani Şirvani və Nizami Gəncəvinin yaradıcılığından qaynaqlanır.
Bu fikirlər AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun baş mühafizi filologiya elmləri doktoru, dosent Səbinə Əhmədovanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Şairlər xaqanı Xaqani” başlıqlı məqaləsində yer alıb.
Məqalədə qeyd olunur ki, Xaqani poeziyasında orijinallıq, dövrə uyğun poetik düşüncə, milli təfəkkürün yenilənməsi aydın görünür. Xaqani “şeir mülkünün xaqanı” adlandırılır və o, yalnız Azərbaycanda deyil, bütün müsəlman Şərqində böyük ustad kimi qəbul olunurdu. Onun yaradıcılığında insanlıq, ədalət, elmə hörmət, mənəvi saflıq kimi dəyərlər əsas yer tutur.
Xaqani 1126-cı ildə Şamaxıda doğulub. O dövrdə Şamaxı Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı idi və regionun mədəni inkişafında mühüm rol oynayırdı. Bu mühitdə Xaqani, Nəsimi, Fələki Şirvani kimi böyük mütəfəkkirlər yetişmişdi.
Yazıda qeyd olunur ki, Xaqani və Nizami əsərlərini əsasən fars dilində yazsalar da, onların yaradıcılığında türk ruhu və mənəviyyatı aydın hiss olunur. Xaqani “Töhfətül-İraqeyn” əsərində özünü Oğuz türkü adlandırıb. Xaqani şair-filosof idi. Onun yaradıcılığında hikmətamiz nəsihətlər, insan və dünya haqqında fəlsəfi düşüncələr geniş yer tutur. Şair dünya malına bağlılığı rədd edir, mənəvi azadlığı üstün tutur. Onun poeziyası müsəlman Şərqinin bir çox şairlərinə təsir göstərib.
Müəllif bildirir ki, tədqiqatçılar Xaqanini Azərbaycan intibah ədəbiyyatının ilk qüdrətli nümayəndələrindən sayırlar. O, şeirdə bədii ifadə vasitələrini - istiarə, təkrir, hüsnü-təlil və digər üsulları ustalıqla tətbiq edib. Xaqani poeziyası həm fəlsəfi dərinliyi, həm də bədii zənginliyi ilə seçilir.
Xaqani Azərbaycan ədəbiyyatında fəlsəfi poeziyanın və həbsiyyə janrının əsasını qoyub. Şabran qalasında həbsdə yazdığı şeirlər azadlıq və insan ləyaqəti ideyalarını əks etdirir. Onun “Töhfətül-İraqeyn” əsəri ilk mənzum səfərnamə kimi böyük əhəmiyyət daşıyır və saray mühitinin riyakarlığını, ictimai ədalətsizliyi tənqid edir. “Mədain xarabalıqları” qəsidəsində şair keçmişin əzəməti ilə dünyanın faniliyini qarşılaşdırır. Xaqani mürəkkəb üslubu, elmi terminologiyanı poeziyaya gətirməsi ilə seçilir. O, həm qəsidə ustadı, həm də zərif qəzəl müəllifi idi.
Xaqaninin zindan şeirlərinin Şərq poeziyasında yeni mərhələ yaratdığını yazan alim qeyd edir ki, tədqiqatçılar bu əsərləri bəşəri ədalətsizlik, mənəvi azadlıq və insan ləyaqətinin poetik ifadəsi kimi qiymətləndirirlər. Onun dostu İzzəddin Şirvaniyə yazdığı mənzum məktublar epistolyar ədəbiyyatın qiymətli nümunələridir. “Vəhşətül-fətan” qəsidəsində şair insan nəfsinin təhlükəsini, dünyanın aldadıcı mahiyyətini göstərir və elmə, düşüncəyə çağırır.
S.Əhmədova bildirir ki, Nizami Gəncəvi Xaqanini yüksək qiymətləndirib, onun vəfatı münasibətilə mərsiyə yazıb. Bu, iki dahi sənətkar arasında böyük ehtiramın göstəricisidir.
Məqalədə vurğulanır ki, Xaqaninin “Xətmi-sülük” əsəri onun fəlsəfi-sufi baxışlarının yekunudur və mənəvi kamilləşmə yolunu təsvir edir. Xaqani Azərbaycan və ümumilikdə Şərq ədəbiyyatına yenilik gətirib, zəngin poetik irs yaradıb. Onun yaradıcılığı bu gün də aktualdır və yüksək qiymətləndirilir. Şairin 900 illik yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması da onun ədəbiyyat tarixindəki böyük yerini bir daha təsdiqləyir.