XX əsrin sonlarında baş vermiş Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının tarixində ən ağır və sarsıdıcı hadisələrdən biri kimi yadda qalmışdır. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə dinc əhaliyə qarşı törədilən qətliam təkcə hərbi əməliyyat deyil, həm də insanlıq dəyərlərinə qarşı yönəlmiş faciə idi. Bu hadisə xalqın kollektiv şüurunda silinməz iz buraxaraq milli yaddaşın ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Xocalı soyqırımı artıq yalnız tarixi fakt deyil; o, milli kimliyin, ictimai şüurun və vətənpərvərlik düşüncəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayan mənəvi yaddaş mənbəyidir. Xocalı faciəsinin miqyası yalnız statistik rəqəmlərlə ölçülə bilməz. Hər bir itki bir ailənin dağılması, bir uşağın yetim qalması, bir ananın fəryadı demək idi. Buna görə də Xocalı soyqırımı həm fiziki, həm də mənəvi soyqırım kimi dəyərləndirilir.
Faciə xalqın yaddaşında yalnız ağrı deyil, həm də ədalət tələbi kimi yaşayır. Milli yaddaş anlayışı xalqın keçmiş təcrübəsinin, tarixi hadisələrinin və kollektiv emosiyalarının nəsildən-nəslə ötürülməsini ifadə edir. Yaddaş yalnız xatırlamaq deyil; o, həm də nəticə çıxarmaq və gələcək üçün dərs götürməkdir. Xocalı soyqırımı Azərbaycan cəmiyyətində tarixi ədalətin bərpası ideyasını daha da gücləndirmişdir. Milli kimlik təkcə dil, mədəniyyət və adət-ənənələrlə deyil, həm də ortaq ağrılarla formalaşır. Xocalı soyqırımı xalqın ortaq kədəri kimi milli kimliyin dərin qatlarına hopmuşdur. Bu hadisə göstərdi ki, xalqın mövcudluğu və təhlükəsizliyi yalnız fiziki sərhədlərlə deyil, həm də mənəvi birliklə qorunur. Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqında mübarizə ruhunu, vətənə bağlılığı və milli qüruru gücləndirdi.
Milli yaddaşın yaşadılması təhsil sistemi vasitəsilə həyata keçirilir. Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində Xocalı hadisələrinin öyrədilməsi yalnız tarixi məlumat vermək deyil, həm də mənəvi tərbiyə prosesidir. Müasir dövrdə milli yaddaş informasiya məkanında da qorunmalıdır. Sənədli filmlər, kitablar, elmi araşdırmalar və beynəlxalq kampaniyalar Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasında mühüm rol oynayır. Tarixin təhrif olunmasına qarşı mübarizə aparmaq da milli yaddaşın qorunmasının bir hissəsidir. Həqiqətin müdafiəsi yalnız keçmişə deyil, gələcəyə xidmət edir. Xocalı faciəsi sağ qalanların yaddaşında travmatik xatirə kimi qalmaqla yanaşı, ümummilli emosional yaddaş formalaşdırmışdır. Bu travma zamanla xalqın iradəsini zəiflətməmiş, əksinə, daha da möhkəmləndirmişdir. Ağrı yaddaşa çevrilmiş, yaddaş isə müqavimət və ədalət istəyinə transformasiya olunmuşdur. Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının milli yaddaşında silinməz iz buraxmışdır. Bu faciə yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də gələcək üçün məsuliyyət çağırışıdır. Milli yaddaş yaşadıqca Xocalı unudulmayacaq. Xocalını xatırlamaq – tarixə sədaqət, şəhidlərə ehtiram və ədalətə inam deməkdir. Xocalı soyqırımı xalqın yaddaşında həm kədər, həm də qürur mənbəyidir: kədər – itkilərə görə, qürur isə haqqın və həqiqətin müdafiəsi yolunda göstərilən iradəyə görə.
Gülöyşə Azadqızı
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin müəllimi