Balkan regionunda minilliklərdən bəri qorunub saxlanılan “Martişor” ənənəsi mart ayının ilk günü – 1 mart tarixində qeyd olunur və baharın gəlişini, təbiətin oyanışını və yeni başlanğıcları simvolizə edir.
“Tehsil365” AZƏRTAC-a istinadla xəbər verir ki, Rumıniya mətbuatında dərc olunan sənədli materiallara əsasən, bu adətin kökləri qədim trak və dak mədəniyyətlərinə qədər uzanır.
Tarixi mənbələrə görə, qədim dövrlərdə Balkan ərazilərində yeni ilin başlanğıcı məhz martın 1-nə təsadüf edirdi. Bu səbəbdən mart ayı yalnız təbiətin yenilənməsi deyil, həm də yeni ilin, yeni ümidlərin başlanğıcı kimi qəbul olunurdu. Yazın ilk günü insanların həyatında xüsusi rəmzi məna daşıyırdı və bu tarix müxtəlif mərasimlərlə müşayiət olunurdu.
“Martişor” sözü rumın dilində “kiçik mart” mənasını verir. Ənənəyə əsasən, insanlar bir-birinə qırmızı və ağ sapdan hörülmüş lentlə bəzədilmiş kiçik talisman və ya amulet hədiyyə edirlər. Bu iki rəngin özünəməxsus mənası var: ağ rəng saflığı, işığı və sağlamlığı, qırmızı isə həyat enerjisini, sevgini və gücü ifadə edir. Rənglərin birləşməsi təbiət və insan arasında harmoniyanı simvolizə edir.
Ənənəyə görə, “Martişor” sinəyə taxılır və ya qolbaq kimi biləyə bağlanır. Bəzi bölgələrdə onu ayın sonuna qədər gəzdirmək adəti var. Sonra isə çiçəklənən ağac budağına bağlanır ki, bu da ilin bərəkətli və uğurlu keçəcəyinə inamı ifadə edir. Kənd yerlərində bu mərasim xüsusilə təntənəli şəkildə qeyd olunur və qədim inanclar bu günə qədər yaşadılır.
Tarixçilərin fikrincə, “Martişor” adəti Roma imperiyası dövründə də mövcud olub. Mart ayı qədim Roma təqvimində ilin ilk ayı sayılırdı və müharibə tanrısı Marsın adı ilə bağlı idi. Buna görə də yazın gəlişi həm yenilənmə, həm də güc rəmzi kimi qəbul edilirdi. Zaman keçdikcə bu ənənə xristianlıq dövründə də qorunaraq xalq folklorunun ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Balkan ölkələrində – xüsusilə Rumıniya, Bolqarıstan və Moldovada – “Martişor” geniş şəkildə qeyd olunur. Bolqarıstanda buna bənzər ənənə “Martenitsa” adı ilə tanınır. Hər iki halda məqsəd eynidir: baharın gəlişini qarşılamaq və insanlara sağlamlıq, xoşbəxtlik arzulamaq.
Müasir dövrdə “Martişor” təkcə ailə daxilində deyil, məktəblərdə, dövlət müəssisələrində və ictimai tədbirlərdə də qeyd olunur. Sərgilər, folklor proqramları və əl işləri yarmarkaları təşkil edilir. Uşaqlar üçün bu gün həm mədəni irslə tanışlıq, həm də yaradıcılıq imkanlarının nümayişi baxımından əhəmiyyətlidir.
Mədəniyyətşünaslar qeyd edirlər ki, “Martişor” Balkan xalqlarının ortaq mədəni yaddaşını əks etdirən nadir ənənələrdəndir. O zamanın sınağından çıxaraq bu gün də cəmiyyətin sosial və mədəni həyatında öz yerini qoruyur. 2017-ci ildə bu ənənə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilib ki, bu da onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasının göstəricisidir.
Beləliklə, “Martişor” yalnız bahar bayramı deyil, həm də Balkan xalqlarının qədim tarixini, inanclarını və mədəni birliyini yaşadan rəmzi ənənə kimi bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Qeyd edək ki, martın 1-də başlayan bu qədim adət yeni ilin və yeni ümidlərin rəmzi kimi əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülməkdə davam edir.