Ay ölçülə bilən sürətlə Yerdən uzaqlaşır, nəticədə sutkanın müddəti tədricən uzanır və planetin ümumi tarazlığı dəyişir. Sabit görünən bu səma "rəqsi” əslində milyon illərdir davam edən yavaş transformasiyadır.
“Tehsil365” xəbər verir ki, əsrlərboyu Ayın dövrü sakit və dəyişməz bir sistem kimi qəbul olunurdu – o, qabarma-çəkilmələri və tutulmaları sabit ritmlə idarə edirdi. Lakin müasir ölçmələr göstərir ki, bu sabitlik yalnız zahiridir. "The Daily Galaxy" yazır ki, Yer ilə onun yeganə təbii peyki arasındakı məsafə ildən-ilə artır.
Bu tədrici dəyişiklik vacibdir, çünki o, planetimizin fırlanma mexanikasına birbaşa təsir göstərir. Qabarma-çəkilmə, orbital hərəkət və sutkanın uzunluğu arasındakı əlaqə nəzəri deyil – bu, həm fosillərdə sənədləşdirilib, həm də lazer ölçmələri ilə təsdiqlənib.
Qədim molyusk qabıqları Yerin daha sürətli fırlandığını göstərib
Təxminən 70 milyon il əvvəl, Təbaşir dövrünün sonunda Yer üzündə bir sutka təqribən 23,5 saat olub. 2020-ci ildə "Paleoceanography and Paleoclimatology" jurnalında dərc edilən araşdırmaya görə, alimlər bu nəticəyə ikiçanaqlı molyusk "Torreites sanchezi"nin fosil qabıqlarındakı böyümə xətlərini təhlil edərək gəliblər.
Ağacların illik halqalarına bənzəyən bu mikroskopik zolaqlar gündəlik böyümə dövrlərini əks etdirir. Onların sayılması göstərib ki, həmin dövrdə bir il təxminən 372 gündən ibarət olub. İldə günlərin çox olması hər bir günün daha qısa olduğunu göstərir.
Məlumatlar Ayın o vaxt Yerə daha yaxın olduğunu, cazibə qüvvəsinin daha güclü təsir göstərdiyini və planetin fırlanmasına daha intensiv təsir etdiyini göstərir. Bu nəticələr fərziyyə deyil, əhəngdaşı çöküntülərində qorunub saxlanılan fiziki sübutlara əsaslanır.
Qabarma-çəkilmə Ayın uzaqlaşmasına səbəb olur
Ayın "geri çəkilməsinin” səbəbi qabarma-çəkilmə fizikasında gizlidir. Yer fırlandıqca Ayın cazibə qüvvəsi okeanlara təsir edir və iki qarşılıqlı qabarma çıxıntısı yaradır. Yer Ayın orbit hərəkətindən daha sürətlə fırlandığı üçün bu çıxıntılar peykin mövqeyinə nisbətən bir qədər irəlidə yerləşir.
Bu yerdəyişmə cazibə momenti yaradır. Qabarma çıxıntısı Yerin kosmik "tərəfdaşını” irəli doğru çəkir və planetin fırlanma enerjisinin bir hissəsini Aya ötürür. Nəticədə Ay əlavə orbital enerji qazanaraq daha yüksək orbitə keçir. NASA-nın press-relizində qeyd olunur:
"Ən mühüm kəşflərdən biri odur ki, Yer və Ay bir-birindən dırnaq uzanması sürəti ilə – ildə təxminən 3,8 santimetr – uzaqlaşır. Bu artan məsafə iki səma cisminin cazibə qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir”.
Yer yavaşlayır, Ay isə uzaqlaşır
Ay enerji qazandıqca Yer bunun əvəzini ödəyir. Ay orbitinin genişlənməsi üçün lazım olan enerji birbaşa Yerin fırlanma impulsundan alınır. Praktik olaraq bu o deməkdir ki, Yerin fırlanması tədricən zəifləyir.
Miçiqan Universitetinin astrofiziki Stiven DiKerbi "The Conversation" üçün yazdığı məqalədə bildirib ki, bu proses insan ömrü miqyasında hiss olunmur, lakin geri dönməzdir. Fırlanma enerjisi ötürüldükcə sutkanın uzunluğu da tədricən artır.
Fərq çox kiçik – milyon illər ərzində saniyənin cüzi hissələri qədərdir. Lakin bu dəyişikliklər uzun zaman kəsiyində əhəmiyyətli olur. Yer və onun təbii peyki sabit bir sistem kimi görünsə də, onların qarşılıqlı münasibəti dinamik olaraq qalır.