Son onilliklərdə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı təhsil sisteminə ciddi təsir göstərmişdir. Ənənəvi sinif modeli uzun illər əsas tədris forması olmuşdur. Lakin internetin geniş yayılması və xüsusilə COVID-19 pandemiyası dövründə məktəblərin bağlanması təhsilin rəqəmsal formaya keçidini sürətləndirdi.
World Bank məlumatına görə, pandemiya dövründə 180-dən çox ölkədə məktəblər bağlanmış və təxminən 1.6 milyard şagird təhsildən müvəqqəti olaraq uzaq qalmışdır. Bu vəziyyət göstərdi ki, alternativ təhsil formaları olmadan sistem tamamilə dayanır. Buna görə də rəqəmsal təhsil artıq seçim deyil, zərurət kimi qəbul olunmağa başladı.
Bu araşdırmanın məqsədi rəqəmsal təhsilin üstünlüklərini və çatışmazlıqlarını təhlil edərək onun ənənəvi təhsili tam əvəz edib-edə bilməyəcəyini müəyyən etməkdir.
Rəqəmsal Təhsilin Üstünlükləri
Rəqəmsal təhsil şagird və tələbələrə zaman və məkan baxımından elastiklik təqdim edir. Oxford Learning College qeyd edir ki, onlayn platformalar vasitəsilə tələbələr dərs materiallarına 24 saat çıxış əldə edə bilirlər. Bu, xüsusilə işləyən və ya əlavə məsuliyyətləri olan şəxslər üçün böyük üstünlükdür.
Onlayn forumlar, virtual sinif otaqları və real vaxt videokonfrans sistemləri müəllim və tələbə arasında davamlı ünsiyyət imkanı yaradır. Bundan əlavə, onlayn təhsil tələbəyə öz öyrənmə tempini seçmək imkanı verir. Materialları təkrar izləmək, yazılı qeydləri saxlamaq və fərdi plan qurmaq daha asandır.
World Bank-ın hesabatında vurğulanır ki, rəqəmsal texnologiyalar fövqəladə hallarda təhsilin davamlılığını təmin edir və hibrid modellər gələcək böhranlara qarşı “təhsil sığortası” rolunu oynaya bilər. Bu baxımdan rəqəmsal sistemlər təhsil prosesini daha dayanıqlı edir.
Rəqəmsal Təhsilin Çatışmazlıqları
Bununla yanaşı, rəqəmsal təhsil bir sıra problemlər yaradır. Journal of Education and Health Promotion jurnalında dərc edilmiş araşdırmada tibbi tələbələrin 64%-i üz-üzə dərslərdə daha çox öyrəndiklərini bildirmişdir. Həmçinin tələbələrin 42%-dən çoxu onlayn dərslərdə suallarını aydınlaşdırmaqda çətinlik çəkdiklərini qeyd etmişdir (Kumari et al., 2021).
Bu nəticələr göstərir ki, xüsusilə praktik və bacarıq tələb edən sahələrdə ənənəvi dərs modeli daha effektivdir. Üz-üzə tədris zamanı müəllim və tələbə arasında həm vizual, həm də verbal əlaqə mövcuddur ki, bu da öyrənməni daha dərin edir.
World Bank eyni zamanda “learning poverty” anlayışına diqqət çəkir. Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə uşaqların 53%-i ibtidai sinifin sonunda sadə mətni oxuyub başa düşə bilmir. Pandemiya və məsafədən təhsil imkanlarının məhdudluğu bu göstəricini daha da artırmışdır. Bu fakt rəqəmsal bərabərsizliyin – internet və cihaz çatışmazlığının – ciddi problem olduğunu göstərir.
Texnologiya hər kəs üçün əlçatan olmadıqda, rəqəmsal təhsil sosial bərabərsizliyi daha da dərinləşdirə bilər.
Hibrid Model: Alternativ Yol
Müasir yanaşmalara görə, ən optimal model hibrid sistem hesab olunur. OECD hesabatlarında qeyd olunur ki, texnologiyanın təsiri şagird performansına görə qarışıq nəticələr verir. Bu isə onu göstərir ki, texnologiya təkbaşına keyfiyyətli təhsil zəmanəti deyil.
Hibrid modeldə həm ənənəvi sinif mühiti, həm də rəqəmsal resurslar birləşdirilir. Bu model şagirdin sosial bacarıqlarını inkişaf etdirir, eyni zamanda texnologiyanın verdiyi imkanlardan istifadə etməyə şərait yaradır.
Beləliklə, müəllim rolu dəyişir, lakin aradan qalxmır. Əksinə, müəllim rəqəmsal mühitdə istiqamətverici və motivasiyaedici şəxs kimi daha vacib mövqeyə malik olur.
Aparılan araşdırmalar və beynəlxalq hesabatlar göstərir ki, rəqəmsal təhsil ənənəvi təhsili tam əvəz edə bilməz. O, təhsil prosesini daha çevik və əlçatan edə bilər, lakin sosial qarşılıqlı əlaqə, praktiki bacarıqlar və emosional ünsiyyət baxımından ənənəvi model hələ də üstün mövqedədir.
Ən effektiv yanaşma rəqəmsal və ənənəvi metodların birləşdirildiyi hibrid modeldir. Gələcəyin təhsili tamamilə onlayn deyil, balanslı və inteqrasiya olunmuş sistem üzərində qurulmalıdır