25 milyondan çox insanın ölümünə səbəb olan COVİD-19 pandemiyasının mənşəyi ilə bağlı müzakirələr davam edərkən, yeni bir elmi araşdırma virusların genetik təkamülünü geniş şəkildə analiz edib.
"Tehsil365" xəbər verir ki, araşdırma hansı virusların təbii yollarla yayıldığını, hansılarında isə laboratoriya izlərinin ola biləcəyini müəyyən etməyə çalışıb.
Pandemiyanın qlobal təsiri
Milyonlarla insanın həyatını itirməsinə və çox sayda insanda uzunmüddətli sağlamlıq problemlərinə səbəb olan COVİD-19 pandemiyası dünyanın viruslara və qlobal sağlamlığa baxışını köklü şəkildə dəyişdirib.
Son altı il ərzində pandemiyanın mənşəyi ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürülüb. Xüsusilə Çin, Rusiya və Afrikadakı mümkün laboratoriya sızmaları barədə iddialar geniş müzakirə mövzusu olub.
ABŞ-da fəaliyyət göstərən kəşfiyyat qurumları — FTB və MKİ - pandemiyanın mənbəyi kimi Çində yerləşən Vuhan Viroloji İnstitutunu göstərmişdi. Bildirilirdi ki, bu institutda pandemiyadan əvvəlki illərdə koronaviruslar üzərində riskli təcrübələr aparılıb.
2026-cı ildə yeni iddialar və fərqli mövqelər
2026-cı ildə də mübahisələr səngiməyib. 2026-cı ilin yanvarında ABŞ-ın Milli Sağlamlıq İnstitutlarının (NIH) direktoru doktor Cey Battakarya COVİD-19-un laboratoriyadan çıxdığını iddia edən mövqeyini təkrarlayıb.
O, həmin dövrdə verdiyi açıqlamada belə demişdi: "Əgər yalnız elmi sübutlara diqqət yetirsəniz, bunun demək olar ki, qəti olduğunu deyə bilərəm".
Bununla belə, bir çox ictimai səhiyyə qurumları və dövlət təşkilatları virusun heyvanlardan insanlara keçdiyini bildirən zoonotik mənşə nəzəriyyəsini dəstəkləməyə davam edir.
Yeddi böyük epidemiyanın genetik təhlili
ABŞ-ın üç fərqli ştatından alimlərin iştirakı ilə aparılan və nüfuzlu "Cell" jurnalında dərc olunan yeni araşdırma bu mübahisələrə elmi yanaşma gətirib.
Tədqiqat qrupu COVİD-19, Ebola və qrip daxil olmaqla son onilliklərdə baş vermiş yeddi böyük virus epidemiyasını analiz edib.
Araşdırmanın nəticələrinə görə, COVİD-19 da daxil olmaqla öyrənilən virusların əksəriyyətində epidemiyanın başlanmasından əvvəl qeyri-adi genetik dəyişikliklər müşahidə olunmayıb.
Bu nəticə virusların laboratoriyada yaradılması ehtimalını zəiflədir və onların təbiətdə heyvanlar arasında dolaşaraq təsadüfi şəkildə insanlara keçdiyini göstərir.
"Pis təsadüf” ehtimalı
Araşdırmanın müəlliflərindən biri, Kaliforniya Universiteti San Dieqonun viroloqu doktor Coel Vertaym bildirib ki, SARS-CoV-2 virusu yarasalara uyğunlaşmağa çalışarkən təsadüfi şəkildə insanlarda pandemiya yarada biləcək xüsusiyyətlər əldə edib.
O, "The New York Times"a müsahibəsində belə deyib: "Bunu dəfələrlə görürük. SARS-CoV-2 təsadüf nəticəsində insan virusu olmaqda çox uğurlu oldu".
Araşdırmaya görə, virus yarasalar arasında yayılarkən müəyyən mutasiyalar qazanıb. Lakin daha radikal dəyişikliklər virus insanlarda aşkar edildikdən sonra ilk il ərzində baş verib.
"Rus qripi” istisna kimi göstərildi
Araşdırmada analiz edilən yeddi epidemiya arasında yalnız bir istisna müəyyən olunub. Bu, 1977-ci ildə Sovet İttifaqında ortaya çıxan və təxminən 700 min insanın ölümünə səbəb olan H1N1 "Rus qripi”dir.
Elmi təhlillər göstərib ki, həmin virus pandemiyadan əvvəl laboratoriya şəraitində yetişdirilən viruslarla eyni mutasiya nümunələrini göstərir. Bu fakt virusun uğursuz peyvənd sınağı nəticəsində ortaya çıxmış ola biləcəyi barədə ehtimalları gücləndirir.
Gələcək pandemiyalar barədə xəbərdarlıq
Tədqiqatçılar 2009-cu il donuz qripi, Ebola və meymunçiçəyi kimi virusların təkamül tarixini də araşdırıblar. Məlum olub ki, bu viruslar insanlara keçdikdən sonra mutasiya sürətini artıraraq daha aqressiv formaya keçiblər.
Doktor Vertaym bildirir ki, virus insanlara keçdikdən sonra artıq yeni bir təkamül mərhələsi başlayır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) son hesabatı da SARS-CoV-2 virusunun yarasalardan qaynaqlandığını və Vuhandakı bazarlarda satılan heyvanlar vasitəsilə insanlara keçmiş ola biləcəyini göstərən nəzəriyyəni gücləndirir.
Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, təbiətdə insanlara yoluxmaq üçün əlavə uyğunlaşmaya ehtiyac duymayan çox sayda virus mövcuddur.
Doktor Vertaym bu barədə belə deyib: "Əslində bizi vuracaq olan bilmədiklərimizdir. Onlar haradasa çöldədir və hərəkətə keçməyə hazırdır".