İnsanlar günün 24 saatdan, hər saatın isə 60 dəqiqədən ibarət olduğunu qəbul edir. Lakin bu bölgünün niyə məhz belə qurulduğu çoxları üçün maraqlı olaraq qalır.
“Tehsil365” xəbər verir ki, tarix boyu zamanın ölçülməsi müxtəlif formalarda dəyişdirilməyə çalışılıb. Məsələn, 1793-cü ilin oktyabrında Fransa bu sistemi tamamilə yenidən qurmağa cəhd edib.
İnqilabdan sonra qəbul edilən qərara əsasən, gün 10 saata bölünməli, hər saat 100 “onluq dəqiqə”, hər dəqiqə isə 100 “onluq saniyə”dən ibarət olmalı idi. Bu dəyişiklik daha geniş təqvim islahatının bir hissəsi idi və məqsəd zaman bölgüsünü daha rasionallaşdırmaq idi.
Hətta həmin dövrdə yeni sistemə uyğun saatlar hazırlanmış, rəsmi tədbirlər bu qaydaya əsasən keçirilməyə başlanmışdı.
Lakin bu yenilik uzunömürlü olmadı. Mövcud saatların dəyişdirilməsi çətin idi, digər ölkələrlə uyğunsuzluq yaranırdı. Bundan əlavə, kənd əhalisi istirahət günlərinin hər 10 gündən bir olmasına etiraz edirdi. Nəticədə bu sistem cəmi bir ildən bir qədər çox davam gətirdi.
Vaxtın kökləri: 60-lıq sistem haradan gəlir?
Müasir zaman bölgüsünün əsası qədim Mesopotamiyada – şumerlər dövründə qoyulub. Təxminən e.ə. 5300–1940-cı illərdə yaşamış bu sivilizasiya 60 əsaslı say sistemini yaradıb.
Bu sistemin yaranması ilə bağlı maraqlı ehtimallardan biri insan əli ilə bağlıdır. Bir əlin barmaqlarında (baş barmaqdan başqa) üç oynaq var və ümumilikdə 12 oynaq saymaq mümkündür. Digər əlin barmaqları ilə bu “12”-ləri saydıqda 60-a qədər hesablamaq olur.
Şumerlər bu sistemi əsasən kənd təsərrüfatı və iqtisadi hesablamalarda istifadə edirdilər. 60 ədədinin 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 və 60-a qalıqsız bölünməsi isə hesablamaları daha da asanlaşdırırdı.
Saatın yaranması: Misirlilərdən başlayan yol
Günü saatlara bölən ilk sivilizasiya qədim misirlilər olub. Təxminən e.ə. 2500-cü illərə aid mənbələrdə günün 12 hissəyə bölündüyü qeyd olunur.
Gecə vaxtını ölçmək üçün isə ulduz saatlarından istifadə edilirdi. Sonralar gün və gecə birlikdə 24 saatlıq sistemə çevrildi. Günəş və su saatları isə e.ə. 1500-cü illərdə geniş yayılmağa başladı.
Dəqiqə və saniyələr necə yarandı?
Şumerlərin 60-lıq sistemi sonradan babililər tərəfindən inkişaf etdirildi. Onlar vaxtı daha kiçik hissələrə bölərək astronomik hesablamaları dəqiqləşdirdilər.
Beləliklə, “dəqiqə” və “saniyə” anlayışlarının əsası qoyuldu. Bu sistem daha sonra qədim yunanlar tərəfindən qəbul edildi və zamanla bütün dünyaya yayıldı.
Zaman ölçməsinin inkişaf mərhələləri
Zamanın ölçülməsi texnologiyaları əsrlər boyu inkişaf edərək bugünkü dəqiqliyə çatıb:
XII əsr – ilk mexaniki saatlar yaradıldı
XVI əsr – saatlar gündə 10–15 dəqiqə səhv edirdi
XVIII əsr – dəqiq saatlar geniş yayıldı, dəqiqə və saniyə gündəlik həyata daxil oldu
1920-ci illər – kvarslı saatlar yüksək dəqiqlik təmin etdi
1950-ci illər – atom saatları yaradıldı
Bu gün istifadə etdiyimiz saat, dəqiqə və saniyə anlayışları minilliklər boyu formalaşmış, təsadüfi görünsə də olduqca praktik bir sistemin nəticəsidir. Bu sistem o qədər köklənib ki, onu dəyişmək artıq demək olar ki, mümkün deyil.