Jurnalistika (fransız jurnalından – gündəlik, qəzet) kütləvi rabitə kanalları (mətbuat, radio, televiziya, kino və s.) vasitəsilə müvafiq məlumatların toplanması, işlənməsi və vaxtaşırı yayılması ilə məşğul olan ictimai fəaliyyət növüdür. Jurnalistika söz və faktlardan düzgün istifadə edərək obyektiv, dəqiq və qərəzsiz informasiyanın cəmiyyətə çatdırılmasını təmin edən mühüm peşə sahəsidir.Bu sahə yalnız xəbərlərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda cəmiyyətin düşüncə tərzinə, davranışına və qərar vermə mexanizmlərinə təsir göstərir.
Müasir dünyada jurnalistikanın rolu daha da artmışdır. Sosial media və platformaların inkişafı ilə informasiya saniyələr içində milyonlarla insana çatır. Bu isə jurnalistikanı cəmiyyətin formalaşmasında ən güclü təsir vasitələrindən birinə çevirir (ixtisas.az, n.d.).
Jurnalistika tarix boyu cəmiyyətlərə təsir edən mühüm hadisələrin mərkəzində olmuşdur. Məsələn, Watergate qalmaqalı zamanı jurnalistlərin apardığı araşdırmalar nəticəsində ABŞ prezidenti istefa verməyə məcbur olmuşdur. Bu hadisə jurnalistikanın sadəcə informasiya yaymaqla kifayətlənmədiyini, eyni zamanda hakimiyyət üzərində real təsir gücünə malik olduğunu göstərir.
Digər mühüm nümunə Pentagon Papers sızması hadisəsidir. Bu sənədlərin mediada yayımlanması Vyetnam müharibəsi ilə bağlı həqiqətlərin üzə çıxmasına və cəmiyyətin mövqeyinin dəyişməsinə səbəb olmuşdur. Bu fakt göstərir ki, jurnalistika ictimai rəyin formalaşmasında rol oynaya bilər.
Jurnalistika yalnız real həyatda deyil, mədəniyyətdə də geniş əks olunur.Məsələn, The Post filmi məhz Pentagon sənədlərinin yayımlanmasından bəhs edir və jurnalistikanın riskli, lakin vacib tərəflərini göstərir. Həmçinin Spotlight filmi jurnalistlərin uzun müddətli araşdırma nəticəsində böyük bir qalmaqalı üzə çıxarmasını təsvir edir. Bu kimi filmlər jurnalistikanın cəmiyyət üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu daha aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Bununla yanaşı, jurnalistika gündəlik həyatda da insanların düşüncəsinə təsir edir. Media hansı mövzuları gündəmə gətirirsə, insanlar da əsasən həmin mövzular haqqında düşünməyə başlayır. Bu, “gündəm müəyyənləşdirmə” funksiyası kimi tanınır və cəmiyyətin hansı problemlərə diqqət yetirəcəyini müəyyən edir (Kovach & Rosenstiel,2014).Eyni zamanda jurnalistika sosial dəyişikliklərin də katalizatoru rolunu oynaya bilər. Məsələn, korrupsiya halları, sosial ədalətsizlik və ya insan hüquqları pozuntuları barədə yayımlanan reportajlar cəmiyyətdə narazılıq yarada və dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Bu baxımdan jurnalistika təkcə müşahidə edən deyil, həm də dəyişiklik yaradan gücdür.Lakin jurnalistikanın mənfi təsirləri də mövcuddur. Dezinformasiya və“fake news” anlayışlarının yayılması insanların yanlış məlumatlara inanmasına səbəb ola bilər. Sosial mediada yayılan yoxlanılmamış xəbərlər cəmiyyətdə panika və ya yanlış yönləndirmə yarada bilər. Bu isə jurnalistikanın məsuliyyətli şəkildə icra olunmasının nə qədər vacib olduğunu göstərir (Deuze, 2005)
Beləliklə, jurnalistika yalnız informasiya istehsal edən sahə deyil, həmdə cəmiyyətin düşüncə sərhədlərini müəyyən edən strateji gücdür.informasiya axınının sürətlənməsi və əlçatanlığının artması müasir dövrdə jurnalistikanın cəmiyyətdəki rolunu daha da aktuallaşdırmışdır. Artıq jurnalistika yalnız məlumat ötürən vasitə deyil,həm də ictimai nəzarəti təmin edən və sosial proseslərə istiqamət verən mühüm mexanizm kimi çıxış edir. Bu şəraitdə jurnalistlərin üzərinə düşən məsuliyyət daha da artır; onlar yalnız xəbərlərin obyektivliyini və etibarlılığını qorumaqla kifayətlənməməli, eyni zamanda mürəkkəb siyasivə sosial prosesləri cəmiyyət üçün aydın və anlaşıqlı şəkildə təqdim etməlidirlər.Bu baxımdan jurnalistika demokratik cəmiyyətlərin ayrılmaz elementi kimi çıxış edir. O, ictimai debatlar üçün açıq platforma yaradaraq müxtəlif baxışların səsləndirilməsinə imkan verir, vətəndaşların məlumatlılığını artırır və onların siyasi proseslərdə daha fəal və şüurlu iştirakını təşviq edir. Nəticə etibarilə, jurnalistika yalnız informasiya mənbəyi deyil, həmdə demokratik iştirakın formalaşmasında əsas vasitələrdən biridir.Bununla belə, rəqəmsal texnologiyaların inkişafı jurnalistika üçün yeni imkanlarla yanaşı, ciddi çağırışlar da yaratmışdır. Xüsusilə yalan məlumatların (“fake news”) sürətlə yayılması və cəmiyyət daxilində siyasi qütbləşmənin dərinləşməsi informasiya mühitinin etibarlılığına mənfi təsirgöstərir. Bu isə təkcə jurnalistlərin deyil, həm də cəmiyyətin üzərinə yeni məsuliyyətlər qoyur.Müasir şəraitdə media savadlılığının artırılması, informasiyanın tənqidi şəkildə qiymətləndirilməsi və etibarlı mənbələrin seçilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Eyni zamanda jurnalistlərin etik prinsiplərə daha ciddi riayət etməsi, faktların yoxlanılması və balanslı təqdimatın qorunması informasiya mühitinin sağlamlığını təmin edən əsasamillərdən biri kimi çıxış edir.Beləliklə, jurnalistika həm böyük imkanlar, həm də ciddi məsuliyyətlər daşıyan bir sahə olaraq, müasir cəmiyyətin inkişafında həlledici rol oynamaqda davam edir.
Fatimə Cəfərzadə
Azərbaycan Dillər Universitetinin Filologiya fakültəsinin Beynəlxalq jurnalistika ixtisasının tələbəsi.