Kitab oxuma vərdişi uzun illər boyunca insanın intellektual inkişafında, dünyagörüşünün genişlənməsində və düşüncə tərzinin formalaşmasında əsas vasitələrdən biri olmuşdur. Lakin müasir dövrdə texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin geniş yayılması və informasiya əldə etməyin asanlaşması kitab oxumağa olan marağın azalmasına səbəb olmuşdur. Bu tendensiya xüsusilə gənclər arasında daha qabarıq şəkildə müşahidə edilir və cəmiyyətin ümumi maarifləndirmə səviyyəsinə təsir göstərir.
“Tehsil365” in araşdırmasına görə , kitab oxuma vərdişinin azalmasının səbəbləri çoxşaxəlidir və bunlar həm texnoloji, həm sosial, həm də psixoloji amillərlə bağlıdır. İlk növbədə, müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı insanların oxu vərdişinə ciddi təsir göstərmişdir. İnternet, sosial şəbəkələr və müxtəlif mobil tətbiqlər informasiya əldə etməyi çox asanlaşdırmışdır. İnsanlar artıq uzun mətnlər oxumaq əvəzinə, qısa və tez mənimsənilən məlumatlara üstünlük verirlər. Bu isə diqqətin uzun müddət bir mövzu üzərində cəmlənməsini çətinləşdirir və kitab oxuma vərdişinin zəifləməsinə səbəb olur.
Digər mühüm faktor informasiya bolluğudur. Müasir insan gün ərzində həddindən artıq çox məlumatla qarşılaşır. Bu məlumatların böyük hissəsi qısa videolar, xəbərlər və sosial media paylaşımları formasında olur. Belə mühitdə insan beyninin dərin düşünmə və təhlil etmə qabiliyyəti zəifləyə bilər. Kitab oxuma isə daha çox diqqət, səbir və davamlı konsentrasiya tələb etdiyi üçün bir çox insan tərəfindən “çətin” və ya “vaxt aparan” fəaliyyət kimi qəbul edilir.
Həyat tərzinin dəyişməsi də bu prosesə təsir edir. Müasir insan daha sürətli və intensiv həyat yaşayır, iş və təhsil yükü artır, istirahət üçün ayrılan vaxt isə daha çox passiv fəaliyyətlərə — məsələn, sosial mediada vaxt keçirməyə yönəlir. Kitab oxuma isə aktiv zehni fəaliyyət tələb etdiyinə görə çox vaxt ikinci plana keçir.
Təhsil sistemində oxu mədəniyyətinin yetərincə güclü təşviq olunmaması da mühüm səbəblərdən biridir. Əgər şagirdlər və tələbələr kitab oxumağa yalnız məcburi tapşırıq kimi yanaşırsa, bu vərdiş uzunmüddətli marağa çevrilmir. Halbuki oxu mədəniyyəti erkən yaşlardan formalaşdırılmalı və mütaliə sevdirilməlidir. Ailənin də burada rolu böyükdür: evdə kitab oxuyan valideynlər varsa, uşaqlarda bu vərdiş daha asan formalaşır.
Nəhayət, kitabların alternativ əyləncə vasitələri ilə rəqabət aparması da nəzərə alınmalıdır. Filmlər, seriallar, oyunlar və sosial media platformaları insanlara daha sürətli və vizual əyləncə təqdim edir. Kitab isə daha çox təsəvvür gücünə və daxili təhlilə əsaslanır. Bu səbəbdən bir çox insan daha “asan” görünən seçimlərə yönəlir.