Dünyadakı dillərin əksəriyyəti soldan sağa oxunur və yazılır: veb-saytlar, kitablar, filmlərdəki subtitrlər və s. məhz bu formata uyğunlaşdırılıb. Üstəlik, bir çox qeyri-Avropa dilləri müəyyən dövrlərdə çap və rəqəmsal texnologiyalara inteqrasiyanı asanlaşdırmaq üçün bu tendensiyaya tabe olmaq məcburiyyətində qalıb. Lakin istisnalar da mövcuddur, bunların arasında ən diqqətçəkəni, şübhəsiz ki, ərəb dilidir.
“Tehsil365” Lent.az-a istinadla hansı ölkələrdə sağdan sola yazıldığını və bunun səbəblərini təqdim edir.
Ərəb dilində niyə sağdan sola yazırlar?
Ekspertlər əvvəlcə ərəb yazısının necə formalaşdığını, hansı dillərlə tarixi bağlılığı olduğunu danışıb və yazının niyə sağdan sola yazılması ilə bağlı geniş yayılmış fərziyyələri şərh edib.
Ərəb yazısı Arami yazısının Nabatat variantından, o isə öz növbəsində Finikiya yazısından qaynaqlanır.
“Əlifba yazısının ilk variantlarından biri Finikiya yazısı hesab olunur və o, sağdan sola icra edildiyi üçün ondan törəyən bütün yazılar da eyni istiqamətə malikdir”, - ekspertlər qeyd eib.
Yəni, “ərəb dilində niyə sağdan sola yazırlar?” sualından əlavə, “bu yazı istiqaməti finikiyalılara və digər qədim samit xalqlarına niyə xas idi?” deyə soruşmaq daha doğru olar.
Buna əsaslanaraq, yazının istiqamətinin ilk mirzələrin guya solaxay olması ilə bağlı olduğu fərziyyəsinin kifayət qədər əsası yoxdur. Tədqiqatçılar izah edir ki, ərəb qrafikası artıq yarandığı mərhələdə struktur cəhətdən sağdan sola yazılmağa uyğunlaşıb:
“Ərəb yazısına əbəs yerə ərəb hüsnxətti demirlər: onun hərflərinin bir hissəsi sanki bir-biri ilə məhz sağdan sola birləşir”.
Başqa sözlə, ilk ərəb mirzələrinin hansı əlinin dominant olmasından asılı olmayaraq hərflərin forması artıq sağdan sola yazılmağı nəzərdə tuturdu.
Alimlər həmçinin qeyd edir ki, bu məsələdə istiqamətin heç bir dini alt qatı yoxdur:
"Ərəblərin böyük əksəriyyəti müsəlman olsa da, az sayda xristian ərəblər də var və onlar da eyni yazıdan istifadə edirlər".
Əlavə edilib ki, bu ənənənin başlanğıcı olan finikiyalılar, ümumiyyətlə, politeist (çoxallahlı) inanclara sahib idilər. Ona görə də hər hansı bir konkret dinin bu məsələdə müəyyənedici faktor olması ehtimalı azdır.
Hansı dillər sağdan sola yazılır - yayılması və müxtəlifliyi
Daha sonra ekspert ərəb yazısının dünyaya necə yayıldığını və zamanla necə dəyişdiyini izah edib. Həmçinin onun növlərini və xəttatlıq ənənələrini xüsusi vurğulayıb.
Samit dilləri çox qədimdir və Yeni Assuriya, Yeni Babil çarlıqlarında, həmçinin Əhəmənilər imperiyasında rəsmi dil kimi fəaliyyət göstərərək böyük tarixi təsir göstərib.
Bu ənənənin bir hissəsi bu gün də sağdan sola oxuyub-yazan assuriyalı xristianların istifadə etdiyi yeni arami dillərində qorunub saxlanılıb.
Məhz ərəb qrafikasının formalaşması isə eramızın VI əsri radələrində Nabatat yazısı əsasında baş verib. Lakin o dəqiqləşdirib ki, samit yazıları arasında belə bəzi istisnalar var. Məsələn, soldan sağa yazılan Efiopiya yazısını və ya sətirlərin istiqamətinin növbələşdiyi "bustrofedon" sistemindən istifadə etmiş ola biləcək Cənubi Ərəbistan yazısını qeyd edib.
Həmçinin ərəb yazısının istifadə edildiyi müxtəlif bölgələrdə öz lokal “üslubları” yaranıb. Məsələn, Məğrib ölkələrində hərflərin daha yuvarlaq və geniş formaları ilə seçilən xüsusi "məğribi" variantı formalaşıb. Osmanlı imperiyasında isə ərəb-fars yazısına əsaslanan özünəməxsus bədii xüsusiyyətləri olan “Osmanlı hüsnxətti” yaranıb.
Əlavə olaraq, ərəb yazısı vaxtilə farslar tərəfindən mənimsənilib və onlar bu əlifbaya ərəb dilində olmayan fars səslərini ifadə etmək üçün dörd hərf əlavə ediblər. Sonradan məhz fars variantı digər dillərin (Osmanlı türkcəsi, kürd, uyğur, həmçinin Əfqanıstan və Pakistan xalqlarının dilləri) yazı sistemləri üçün əsas olub.
Bu gün dünyada kimlər sağdan sola yazır?
Sonda ekspertlər ərəb yazısının incəsənət, təhsil və digər dillər üçün əhəmiyyətini qeyd ediblər. İslam mədəniyyətində canlı varlıqların təsvirinə qoyulan məhdudiyyətlər səbəbindən mətn və yazı əsas dekorativ elementə çevrilib:
“Buna görə də ərəb yazısı məscidlərin və sarayların bəzədilməsində istifadə olunan çox sayda bədii forma, üslub və şrift qazanıb”.
Təhsil prosesinə gəlincə, ərəb ölkələrində yazının mənimsənilməsi bizdəkindən fərqli baş verir. Proses sadə “ruqa” xətti ilə başlayır, daha sonra şagirdlər Çin və Yaponiyada olduğu kimi daha mürəkkəb xəttatlıq üslublarına keçirlər.
Eyni zamanda, o, yazının istiqamətinin şifahi nitqdə cümlə strukturuna təsir etməsi barədə fərziyyələri təkzib edib. Sağdan sola yazan xalqlar istənilən sintaktik modelə malik ola bilərlər.