Hazırda Psixi Sağlamlıq Böhranın yaşandığı bir dövrdə yaşayırıq. Dünyada 1,2 Milyard İnsan Nə Üçün Risk Altındadır?
Son illərdə psixi sağlamlıq mövzusu daha çox müzakirə olunsa da, yeni qlobal araşdırmalar problemin düşündüyümüzdən daha böyük olduğunu göstərir. Dünyanın ən nüfuzlu tibbi nəşrlərindən biri olan The Lancet jurnalında yayımlanan genişmiqyaslı analizə görə, 2023-cü ildə təxminən 1,2 milyard insan müxtəlif psixi pozuntularla yaşayırdı. Tədqiqat 204 ölkə və ərazini əhatə edərək bu sahədə indiyədək aparılmış ən geniş araşdırmalardan biri hesab olunur.
Bu rəqəm o deməkdir ki, Yer kürəsində yaşayan təxminən hər 7 nəfərdən biri müəyyən psixi sağlamlıq problemi ilə qarşılaşır. Araşdırma həmçinin göstərir ki, 1990-cı ildən bəri psixi pozuntuların yayılması demək olar ki, iki dəfə artıb.
Ən çox rast gəlinən problemlər hansılardır?
Araşdırmanın nəticələrinə görə ən geniş yayılmış psixi sağlamlıq problemləri narahatlıq (anksiyete) pozuntuları və depressiyadır. Xüsusilə COVID-19 pandemiyasından sonrakı dövrdə bu göstəricilərdə ciddi artım müşahidə olunub. 2019-cu ildən sonra anksiyete pozuntularının yayılması 47%-dən çox, böyük depressiv pozuntuların yayılması isə təxminən 24% artıb.
Bu artım yalnız tibbi statistika deyil. O, insanların gündəlik həyatında daha çox stress, emosional gərginlik, tükənmişlik, sosial təcrid və həyat keyfiyyətinin azalması kimi nəticələrlə özünü göstərir.
Kimlər daha çox risk altındadır?
Tədqiqat göstərir ki, qadınlarda anksiyete və depressiya göstəriciləri kişilərlə müqayisədə daha yüksəkdir. Eyni zamanda ən yüksək psixi sağlamlıq yükü 15–19 yaş arası yeniyetmələrdə müşahidə olunur.
Bu nəticə xüsusilə məktəblər, ailələr və psixoloji xidmət sahəsində çalışan mütəxəssislər üçün vacib mesajdır. Yeniyetməlik dövrü şəxsiyyətin formalaşdığı, emosional həssaslığın artdığı və sosial münasibətlərin böyük əhəmiyyət qazandığı mərhələdir. Bu dövrdə vaxtında göstərilən psixoloji dəstək gələcəkdə daha ciddi problemlərin qarşısını ala bilər.
Psixi sağlamlıq niyə artıq qlobal problem hesab olunur?
Araşdırmaya görə psixi pozuntular artıq dünyada əlillik və həyat keyfiyyətinin itirilməsinə səbəb olan əsas amillərdən birinə çevrilib. Psixi sağlamlıq problemləri insanların təhsilinə, iş həyatına, ailə münasibətlərinə və ümumi rifahına birbaşa təsir göstərir.
Burada vacib məqam odur ki, psixi pozuntu diaqnozu olan hər insan ağır vəziyyətdə və ya təhlükəli deyil. Cəmiyyətdə hələ də mövcud olan stereotiplərin əksinə olaraq, anksiyete, depressiya və digər bir çox psixi sağlamlıq problemləri olan insanlar gündəlik həyatlarını davam etdirə, işləyə və sosial fəaliyyət göstərə bilirlər. Lakin vaxtında dəstək almadıqda bu problemlər insanın funksionallığını ciddi şəkildə azalda bilər.
Müalicə və dəstək imkanları niyə kifayət etmir?
Araşdırma müəllifləri bildirirlər ki, ağır depressiyadan əziyyət çəkən insanların yalnız kiçik bir hissəsi adekvat psixoloji və ya psixiatrik yardım ala bilir. Bir çox ölkələrdə mütəxəssis çatışmazlığı, psixi sağlamlıq xidmətlərinin əlçatan olmaması və damğalanma (stiqma) insanların yardım axtarmasına mane olur.
Bu səbəbdən müasir yanaşma yalnız xəstəliyin müalicəsinə deyil, həm də profilaktikaya, erkən diaqnostikaya və maarifləndirməyə yönəlir.
Nəticə
Bu gün psixi sağlamlıq artıq yalnız fərdi məsələ deyil, qlobal ictimai sağlamlıq problemidir. Araşdırmalar göstərir ki, xüsusilə yeniyetmələr, gənclər və qadınlar üçün dəstək sistemlərinin gücləndirilməsi vacibdir. Məktəblərdə psixoloji xidmətlərin inkişaf etdirilməsi, ailələrin maarifləndirilməsi və psixoloji yardımın daha əlçatan olması gələcək nəsillərin rifahı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Psixi sağlamlıq haqqında danışmaq zəiflik deyil. Əksinə, bu, insanın özünə və cəmiyyətə qarşı məsuliyyətli yanaşmasının göstəricisidir. Psixoloji rifahın qorunması fiziki sağlamlığın qorunması qədər vacibdir.
Mətanət Əliyeva psixoloq