Qloballaşma, regional əməkdaşlıq və hüquqi harmonizasiya proseslərinin sürətləndiyi bir şəraitdə türk dövlətləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi yalnız siyasi və iqtisadi baxımdan deyil, həm də hüquqi aspektdən aktuallıq kəsb edir. Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi Türk dünyasının ortaq irsinin yenidən dəyərləndirilməsi ilə yanaşı, vahid hüquqi düşüncənin və hüquqi əməkdaşlıq istiqamətlərinin inkişafı baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Bu fikirlər Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) Hüquq fakültəsinin dekanı dosent Zaur Əliyevin “Tehsil365”ə təqdim etdiyi ”Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi və vahid türk hüququnun formalaşması perspektivləri” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.
Azərbaycan Prezidentinin “Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 2025-ci il 22 oktyabr tarixli Sərəncamı Qurultayın elmi və mədəni irsinin müasir dövrün çağırışları kontekstində yenidən araşdırılmasına əlverişli zəmin yaradıb. Bu Sərəncam qurultayın irsinin tarixi fakt kimi deyil, Türk dünyasının gələcək inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərən strateji dəyər kimi qiymətləndirilməsinə dövlət səviyyəsində verilən önəmin ifadəsi kimi çıxış edir. Məhz bu yanaşma yubileyə yalnız xatirə tədbiri deyil, həm də yeni elmi və hüquqi təşəbbüslərin formalaşdırılması üçün platforma xarakteri qazandırıb.
Prezident İlham Əliyev tərəfindən türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın inkişafına verilən xüsusi önəm Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində həyata keçirilən ardıcıl təşəbbüslərdə də öz aydın ifadəsini tapır. Prezidentin təşkilatın fəaliyyətində ardıcıl iştirakı, türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun, iqtisadi, humanitar və hüquqi əməkdaşlığın genişləndirilməsinə yönəlmiş təşəbbüsləri, habelə ortaq tarix, dil və mədəni irsə əsaslanan inteqrasiya siyasəti Türk dünyasının institusional inkişafına mühüm töhfə verir. Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam yalnız tarixi irsin qorunmasına xidmət etmir, eyni zamanda, TDT çərçivəsində həyata keçirilən inteqrasiya proseslərinin elmi və hüquqi əsaslarının daha da möhkəmləndirilməsinə, türk dövlətləri arasında ortaq hüquqi dəyərlərin və əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişafına yönəlmiş dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsi kimi çıxış edir.
1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqları arasında elmi və mədəni əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xidmət edən mühüm hadisə idi. Qurultayda ortaq əlifba, dil, tarix və mədəniyyət məsələlərinin müzakirəsi türk xalqları arasında yaxınlaşma prosesinə mühüm təkan verdi.
Qurultayın yüz illik yubileyinin qeyd olunması həmin tarixi irsin yeni baxış bucağından qiymətləndirilməsinə imkan yaradır. Xüsusilə hüquq elmi baxımından yubileyin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, türk dövlətləri arasında hüquqi inteqrasiyanın, qanunvericilik sahəsində əməkdaşlığın və ortaq hüquqi dəyərlərin inkişafı istiqamətində aparılan müzakirələri daha da aktuallaşdırır. Müasir dövrdə vahid türk hüququ dedikdə vahid qanunvericilik sisteminin yaradılması deyil, hüquqi harmonizasiyanın, ortaq hüquqi terminologiyanın, hüquq təhsilində əməkdaşlığın və ümumi hüquqi prinsiplərin inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. Yubiley çərçivəsində keçirilən elmi tədbirlər yalnız tarixi yaddaşın qorunmasına deyil, həm də gələcək hüquqi əməkdaşlığın elmi əsaslarının möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin hüquqi baxımdan ən mühüm nəticələrindən biri türk dövlətləri arasında hüquqi inteqrasiya ideyasının elmi müstəvidə gündəmə gətirilməsidir. Dayanıqlı inteqrasiyanın təmin edilməsi üçün hüquqi sistemlərin qarşılıqlı yaxınlaşması, qanunvericilik təcrübəsinin öyrənilməsi və ümumi hüquqi yanaşmaların formalaşdırılması zəruri şərtlərdən hesab olunur. Yubiley çərçivəsində keçirilən beynəlxalq konqres və elmi müzakirələr hüquqşünas alimlər arasında dialoqun genişlənməsinə, ortaq hüquqi problemlərin müqayisəli şəkildə araşdırılmasına və gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfə verir.
Vahid türk hüququ anlayışı müasir mərhələdə vahid qanunlar toplusunun yaradılması kimi deyil, türk dövlətlərinin hüquq sistemləri arasında ümumi prinsiplərin, hüquqi institutların və hüquqi yanaşmaların yaxınlaşdırılması prosesi kimi dəyərləndirilməlidir. Hüququn harmonizasiyası milli qanunvericiliklərin müstəqilliyini aradan qaldırmır, əksinə, ortaq tarixi, mədəni və hüquqi dəyərlərdən çıxış etməklə qarşılıqlı hüquqi əməkdaşlığı gücləndirir. Yubiley çərçivəsində aparılan elmi müzakirələr vahid hüquqi məkanın nəzəri əsaslarının formalaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Yubiley tədbirləri çərçivəsində hüquq elmi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərdən biri də ortaq hüquqi terminologiya məsələsidir. Türk dilləri arasında terminoloji yaxınlığın artırılması yalnız hüquq elminin inkişafına deyil, həm də dövlətlər arasında bağlanan beynəlxalq müqavilələrin hazırlanmasına, hüquqi yardım mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə və normativ aktların müqayisəli təhlilinə müsbət təsir göstərə bilər. Yubiley çərçivəsində aparılan elmi diskussiyalar hüquqi inteqrasiyanın kommunikativ əsaslarının möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Tədbirlərdə müxtəlif elm və təhsil müəssisələrinin, habelə beynəlxalq təşkilatların iştirakı hüquqi əməkdaşlığın institusional əsaslarının genişləndirilməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Xüsusilə BDU-nun təşkilatçılığı ilə keçirilən beynəlxalq konfrans hüquq, dil və tarix sahələri arasında qarşılıqlı əlaqələrin müasir çağırışlar kontekstində qiymətləndirilməsinə imkan yaradıb. Universitetin elmi platforma kimi çıxış etməsi hüquq təhsili, müqayisəli hüquq tədqiqatları və ortaq hüquqi dəyərlərin öyrənilməsi istiqamətində yeni əməkdaşlıq imkanları formalaşdırır. BDU-nun fəaliyyəti yalnız yubiley tədbirlərinin təşkili ilə məhdudlaşmır, həm də türk hüquq elminin gələcək inkişafına töhfə verən mühüm akademik təşəbbüs kimi qiymətləndirilə bilər.
Yubiley tədbirlərinin təşkilində Mədəniyyət Nazirliyinin iştirakı da xüsusi qeyd olunmalıdır. Nazirliyin koordinasiyası və təşkilatçılığı ilə həyata keçirilən “Türk Dünyası Həftəsi”, beynəlxalq konqreslər, elmi konfranslar, panel müzakirələri, sərgilər və digər mədəni-elmi tədbirlər Birinci Türkoloji Qurultayın zəngin irsinin müasir dövrdə yenidən dəyərləndirilməsinə və geniş ictimaiyyətə çatdırılmasına mühüm töhfə verib.
Nəticə etibarilə, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi keçmişin yad edilməsi ilə məhdudlaşmayan, gələcəyə yönəlmiş strateji təşəbbüs kimi qiymətləndirilməlidir. Yubiley çərçivəsində formalaşan elmi dialoq, müxtəlif institutlar arasında əməkdaşlıq və ortaq inkişaf perspektivlərinin müzakirəsi türk dövlətləri arasında hüquqi harmonizasiyanın dərinləşdirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Bu baxımdan yubiley vahid türk hüququnun formalaşmasına birbaşa normativ təsir göstərməsə də, onun elmi, metodoloji və institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə verir. Məhz bu səbəbdən Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi Türk dünyasında hüquqi inteqrasiyanın gələcək inkişaf mərhələsinə təkan verən mühüm elmi və hüquqi platforma kimi dəyərləndirilə bilər.
Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi Türk dünyasının mədəniyyətinin, elminin inkişafına və təbliğinə dəyərli töhfədir.