“Hər bir valideyn övladının sağlam, savadlı və uğurlu olmasını arzulayır. Bu, təbiidir. Lakin gözləntilər uşağın yaşına, fərdi xüsusiyyətlərinə və emosional imkanlarına uyğun olmadıqda, inkişafı dəstəkləmək əvəzinə psixoloji yükə çevrilə bilər”.
Bu fikirləri “Tehsil365” ə açıqlamasında klinik psixoloq Şərafət Şirinli deyib.
Psixoloq bildirib ki, müasir inkişaf psixologiyası və neyroelm göstərir ki, valideyn davranışı uşağın yalnız xarakterini deyil, həm də beynin stressə cavab sisteminin formalaşmasına, özünəinamına və emosional tənzimləmə bacarığına təsir edir.
“Yüksək gözləntilər beyində necə qəbul olunur? Uşaq valideynin sevgisini və qəbulunu öz təhlükəsizliyinin əsas mənbəyi kimi qəbul edir. Əgər o, davamlı olaraq "ən yaxşı olmalısan", "səhv etmə", "məni utandırma" kimi mesajlar alırsa, beyin bunu sosial təhlükə kimi qiymətləndirə bilər. Belə vəziyyətlərdə hipotalamus- hipofiz- böyrəküstü vəzi (HPA) sistemi aktivləşir və stress hormonu olan kortizol ifraz olunur. Uzunmüddətli emosional gərginlik diqqət, yaddaş, öyrənmə və emosional tənzimləmə proseslərinə mənfi təsir göstərə bilər. Bununla belə, araşdırmalar göstərir ki, bu təsir valideyn istiliyi, ailə mühiti və digər amillərlə birlikdə formalaşır, yəni təkcə yüksək gözlənti ilə izah olunmur”.
Onun sözlərinə görə, şərtli qəbulun təhlükəsi, humanist psixoloq Carl Rogers qeyd edirdi ki, uşağın sağlam şəxsiyyət kimi formalaşması üçün onun "şərtsiz qəbul" hissini yaşaması vacibdir. Əgər uşaq hiss edirsə ki, onu yalnız yüksək nəticələr əldə etdikdə qiymətləndirirlər, onda aşağıdakı inanclar formalaşa bilər:
- Mən yalnız uğurlu olsam dəyərliyəm.
- Səhv etmək təhlükəlidir.
- Başqalarının razılığı olmadan mən kifayət qədər yaxşı deyiləm.
Bu inanclar gələcəkdə narahatlıq pozuntuları, perfeksionizm, özünü tənqid və emosional tükənmə riskini artıra bilər.
“Perfeksionizm haradan başlayır? Bir çox insanlar perfeksionizmi müsbət xüsusiyyət hesab etsələr də, klinik psixologiyada bu, çox vaxt daxili qorxu ilə əlaqələndirilir.
Belə uşaqlar:
- daim özlərini başqaları ilə müqayisə edirlər;
- uğursuzluqdan güclü qorxu yaşayırlar;
- kiçik səhvləri belə şəxsi məğlubiyyət kimi qəbul edirlər;
- istirahət etdikdə özlərini günahkar hiss edə bilirlər.
Onların motivasiyası maraqdan deyil, səhv etmək qorxusundan qaynaqlanır.
Carol Dweck-in tədqiqatları nəyi göstərir?
Stanford Universitetinin professoru Carol Dweck uzun illər apardığı araşdırmalarda göstərmişdir ki, uşaqlarda inkişaf yönümlü düşüncə tərzi (growth mindset) formalaşdırmaq onların psixoloji dayanıqlığını və öyrənmə motivasiyasını artırır. Nəticəyə deyil, səyə, öyrənmə prosesinə və cəhdə verilən dəyər uşağın çətinliklər qarşısında davamlı olmasına kömək edir.
Məsələn:
❌ "Sən çox ağıllısan." əvəzinə✅ "Sən bu nəticəyə zəhmətin sayəsində nail oldun." kimi geribildirim daha sağlam motivasiya yaradır.
Psixoloq vurğulayıb ki, valideyn gözləntiləri həmişə zərərlidirmi? Xeyr.Araşdırmalar göstərir ki, real, dəstəkləyici və uşağın imkanlarına uyğun gözləntilər onun akademik nailiyyətlərini və motivasiyasını gücləndirə bilər. Mənfi təsir daha çox gözləntilər həddindən artıq yüksək olduqda, sevgi və qəbul yalnız nəticələrə bağlandıqda və uşaq üzərində davamlı təzyiq yarandıqda müşahidə olunur. Valideyn nə etməlidir? Psixoloqlar aşağıdakı yanaşmanı tövsiyə edirlər:
- uşağı başqaları ilə deyil, öz inkişafı ilə müqayisə edin;
- nəticədən çox səyi qiymətləndirin;
- səhvi cəza deyil, öyrənmə fürsəti kimi qəbul edin;
- uşağın hisslərini dinləyin;
- sevginizi və qəbulunuzu nəticələrdən asılı etməyin.
“Belə ailə mühitində uşaq özünü təhlükəsiz hiss edir, risk etməkdən qorxmur və yeni bacarıqları daha rahat mənimsəyir. Nəticə olaraq qeyd etmək istəyirəmki, valideynin məqsədi mükəmməl uşaq yetişdirmək deyil, psixoloji cəhətdən sağlam, özünə güvənən və daxili motivasiyaya malik bir insan yetişdirmək olmalıdır. Uşaq bilməlidir ki: "Mən uğur qazandığım üçün deyil, olduğum kimi dəyərliyəm." Məhz bu hiss sağlam özünəinamın, emosional dayanıqlığın və gələcək uğurların ən möhkəm təməlidir”-deyə Şərafət Şirinli qeyd edib.