“Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın tarixini, mədəniyyətini və milli kimliyini gələcək nəsillərə daşıyan ən böyük sərvətdir”.
Bu fikirləri Azərbaycan Universitetinin Siyasi və ictimai elmlər kafedrasının müəllimi Tərlan Ağayev “Tehsil365”ə verdiyi açıqlamada bildirib.
Tərlan Ağayev bildirib ki, 1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü xalqımızın milli özünüdərk, maariflənmə və dövlətçilik tarixində xüsusi yer tutan əlamətdar gündür. Bu tarix Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanı ilə təsis edilmişdir. Həmin dövrdə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçid ölkə miqyasında tam təmin edilmiş, avqustun 1-dən mətbuat, nəşriyyat və rəsmi yazışmalarda yeni əlifbanın ardıcıl tətbiqinə başlanmışdır. Buna görə də 1 Avqust yalnız əlifba dəyişikliyini deyil, müstəqil Azərbaycanın vahid dil və yazı məkanının formalaşmasını ifadə edir.
“Azərbaycan dili əsrlər boyu zəngin ədəbi və fəlsəfi irs yaratmışdır. İmadəddin Nəsimi ana dilimizin poetik-fəlsəfi imkanlarını genişləndirmiş, Məhəmməd Füzuli onu yüksək sənət və təfəkkür dilinə çevirmiş, Şah İsmayıl Xətai isə Azərbaycan türkcəsinin siyasi və ədəbi nüfuzunun artmasına mühüm töhfə vermişdir. Sonrakı dövrlərdə Molla Pənah Vaqif, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəlil Məmmədquluzadə və Üzeyir Hacıbəyli kimi görkəmli şəxsiyyətlər Azərbaycan dilini xalqın gündəlik danışıq üslubuna yaxınlaşdırmış, onu publisistikanın, teatrın, musiqinin və ictimai fikrin aparıcı ifadə vasitəsinə çevirmişlər.
Əlifba tariximiz isə mürəkkəb və ziddiyyətli mərhələlərdən keçmişdir. XIX əsrin ikinci yarısında Mirzə Fətəli Axundzadə ərəb qrafikasının Azərbaycan dilinin fonetik xüsusiyyətlərini tam ifadə etmədiyini əsaslandıraraq əlifba islahatı ideyasını irəli sürmüşdü. O, yazının sadələşdirilməsini və savadlanmanın asanlaşdırılmasını milli tərəqqinin vacib şərti hesab edirdi. Məhəmməd ağa Şahtaxtlı, Firidun bəy Köçərli və Cəlil Məmmədquluzadə də bu istiqamətdə mühüm fəaliyyət göstərmiş, sadə və anlaşıqlı yazı sisteminin yaradılmasını maarifçiliyin əsas məsələlərindən biri kimi gündəmdə saxlamışlar”.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə əlifba məsələsi dövlət səviyyəsində müzakirə olunmuş, 1919-cu ildə xüsusi komissiya yaradılmışdı. Cümhuriyyətin süqutu bu təşəbbüsün tamamlanmasına imkan verməsə də, sonrakı islahatlar üçün ciddi zəmin formalaşdı. 1920-ci illərdə latın qrafikasına keçid sürətləndirildi və 1929-cu il yanvarın 1-dən bu əlifba Azərbaycanda geniş şəkildə tətbiq edildi. Lakin 1940-cı ildən etibarən kiril qrafikasına keçid baş verdi. Beləliklə, əlifba məsələsi yalnız yazı texnikası deyil, həm də siyasi və ideoloji proseslərin təsiri altında dəyişən milli məsələ olmuşdur.
“Azərbaycan dilinin dövlət dili statusunun qorunması da uzunmüddətli mübarizənin nəticəsidir. Sovet dövründə rus dilinin üstün mövqeyə malik olduğu şəraitdə Heydər Əliyevin siyasi iradəsi ilə 1978-ci il aprelin 21-də qəbul edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 73-cü maddəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili olması təsbit edildi. Həmin müddəa milli dilin təhsil, mədəniyyət və ictimai həyatda mövqeyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra dil və əlifba siyasəti yeni mərhələyə qədəm qoydu. 1991-ci il dekabrın 25-də “Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının bərpası haqqında” Qanun qəbul edildi və 32 hərfdən ibarət latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası rəsmiləşdirildi. 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilmiş Konstitusiyanın 21-ci maddəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili olması təsbit edildi. Bununla da ana dilimiz müstəqil dövlətin əsas hüquqi və mənəvi dayaqlarından biri kimi ən yüksək səviyyədə qoruma altına alındı.
Heydər Əliyevin 2001-ci il 18 iyun tarixli “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” Fərmanı dil siyasətində mühüm dönüş yaratdı. Dövlət idarələrində, təhsil müəssisələrində, mətbuatda, televiziya və radio məkanında Azərbaycan dilinin düzgün tətbiqi ilə bağlı konkret vəzifələr müəyyənləşdirildi. 2002-ci ildə qəbul edilən “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun isə dövlət dilinin idarəçilikdə, elmdə, təhsildə, mediada və ictimai həyatın digər sahələrində tətbiqinin hüquqi əsaslarını daha da möhkəmləndirdi.
Prezident İlham Əliyev tərəfindən bu siyasi xətt müasir dövrün tələblərinə uyğun davam etdirilmişdir. Latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi, Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının mühüm nümunələrinin yenidən çap olunması, Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının hazırlanması, elektron lüğətlərin və dil resurslarının inkişaf etdirilməsi bu siyasətin mühüm istiqamətləridir. 2013-cü ildə təsdiqlənən Dövlət Proqramı, eləcə də sonrakı orfoqrafiya normaları Azərbaycan dilinin elmi, ictimai və rəqəmsal mühitdə mövqeyinin gücləndirilməsinə xidmət etmişdir.
Bu gün Azərbaycan dilinin qarşısında duran əsas çağırışlardan biri onun rəqəmsal dünyada imkanlarının genişləndirilməsidir. Dilimiz elm, texnologiya, proqramlaşdırma, hüquq və beynəlxalq münasibətlər sahəsində yeni anlayışları dəqiq ifadə edə bilməlidir. Bunun üçün terminologiya sistemi yenilənməli, elektron lüğətlər və dil korpusları inkişaf etdirilməli, avtomatik tərcümə və nitqin tanınması sistemlərində Azərbaycan dilinin imkanları artırılmalıdır.
Azərbaycan dili və əlifbası keçmişdən bizə qalan sadəcə mənəvi miras deyil. O, müasir dövlətçiliyimizin işlək vasitəsi, milli yaddaşımızın qoruyucusu və xalqımızın dünyada özünüifadə formasıdır. Buna görə 1 Avqust yalnız tarixi nailiyyətləri qeyd etmək günü kimi deyil, ana dilimizin bugünkü vəziyyəti və gələcək inkişafı haqqında ciddi düşünmək fürsəti kimi qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan dilinə münasibət, əslində, milli kimliyimizə, mədəniyyətimizə və dövlət müstəqilliyimizə münasibətdir”.