Məktəblərdə keçirilən dərslər şagirdlərdə real ekoloji təfəkkür formalaşdırmağa yetərlidirmi? Mövcud təhsil proqramında və ya yanaşmada şəxsən nəyi dəyişmək istərdiniz?
Məsələ ilə bağlı ekspert Cəmşid Bəxtiyar “Tehsil365”*ə öz dəyərli fikirlərini bölüşüb:
"Məktəblərdə keçirilən dərslər şagirdə müəyyən dərəcədə ekoloji bilik vermək baxımından kifayətdir, lakin real ekoloji təfəkkür formalaşdırmaq baxımından bunu qənaətbəxş hesab etmirəm. Bu iki məsələyə ayrı-ayrılıqda münasibət bildirmək lazımdır.
Azərbaycanın təhsil kurikulumunda inteqrativlik, şagirdyönümlülük, nəticəyönümlülük və praktik bacarıqların inkişafı kimi prinsiplər nəzərdə tutulub. Son illərdə təbiət, biologiya, kimya və digər fənlərin kurikulumları yenilənib. Mətbuatdan və Təhsil Nazirliyinin rəsmilərinin çıxışlarından da görürük ki, 'Yaşıl məktəb', 'Məktəblərdə ekologiya ayı' kimi layihələr həyata keçirilir.
Lakin əsas məsələ məlumatdan davranışa keçiddir. Uşaq dərsdə 'suyu qorumaq lazımdır', 'plastiki azaltmaq lazımdır', 'iqlim dəyişir' kimi nəzəri bilikləri öyrənə bilər, lakin bunun onun gündəlik davranışlarına təsiri zəifdir. Ekologiyanın gündəlik davranışa çevrilməsi üçün o, yalnız dərsin mövzusu değil, məktəbin həyat tərzi olmalıdır.
Mənə qalsa, ekologiyanı ayrıca mövzu deyil, bütün fənləri birləşdirən ortaq xətt edərdim. Məsələn, Xəzər dənizi haqqında biliklər yalnız coğrafiyada deyil, biologiyada biomüxtəliflik, fizikada suyun xüsusiyyətləri, kimyada çirklənmə, riyaziyyatda su səviyyəsinin dəyişməsi üzrə hesablamalar, Azərbaycan dilində isə esse və ya inşa mövzusu ola bilər.
Dərsi sinifdən təbiətin qoynuna çıxarardım. Ekologiya dərsləri sinifdə deyil, konkret təbiət guşələrində keçirilməlidir. Şagird məktəbin su sərfiyyatını ölçsün, tullantıları təsnif etsin, ağacları müşahidə etsin, torpağın vəziyyətini, yaxınlıqdakı çayın və ya gölün problemlərini araşdırsın. Azərbaycanda belə praktik və interaktiv ekoloji proqramların nümunələri ara-sıra olub və bunu etiraf etmək lazımdır.
Ekoloji layihələri məcburi praktik fəaliyyətə çevirərdim. Hər sinif bir il ərzində konkret problemi həll etməyə çalışsın. Məsələn: 'Məktəbimizdə tullantıların 20-40%-ni necə azalda bilərik?', 'Məktəbdə su itkisinin qarşısını necə ala bilərik?' və ya 'Məktəbimizin həyətini quşlar və həşəratlar üçün necə daha əlverişli edə bilərik?' kimi layihələr üzərində işləməyə uşaqları təşviq etmək lazımdır.
Uşağa hazır cavab deyil, seçim və məsuliyyət vermək lazımdır. Ekoloji təfəkkür o zaman yaranır ki, uşaq səbəb-nəticə əlaqəsini özü görür və hiss edir. Kendi hərəkəti nəticəsində hansı tullantının yarandığını, onun torpağa, suya və canlılara təsirini dərk etməlidir. Bu uşaqlar əbədi məktəbli deyillər, onlar sabahın şüurlu vətəndaşları, idarə müdirləri, məmurları, nazirləridirlər. Onlar bu təfəkkürlə ali məktəbə getsələr, həqiqətən ətraf mühit problemlərini öz ailə problemindən öncə görən şəxsiyyətlər yetişdirmiş olarıq.
Qiymətləndirmə də dəyişməlidir. 'İqlim dəyişməsinin səbəblərini sadala' sualı əvəzinə 'Məktəbimizin enerji sərfiyyatını 10-15% azaltmaq üçün nə təklif edərdin?' kimi tapşırıqlar verilməlidir. Ekoloji təhsili yalnız təbiəti qorumaq mövzusundan çıxarıb insanın təbiətlə münasibəti mövzusuna çevirmək lazımdır. Uşaq ağacı sadəcə oksigen verən obyekt kimi deyil, qarşılıqlı əlaqədə olduğu canlı sistemin bir parçası kimi görməlidir.
Azərbaycan qanunvericiliyində də ekoloji təhsilin müxtəlif pillələrdə məcburi proqramlarla əlaqələndirilməsi nəzərdə tutulub. Mənim düşündüyüm məktəb modeli ekologiyanı sadəcə öyrənən deyil, ekoloji təfəkkürlə yaşayan uşaq modelidir. Bu iki anlayış arasında fərq çox böyükdür.