AMEA Folklor İnstitutunun Folklor nəzəriyyəsi şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor Füzuli Bayatın Türkiyənin Ankara şəhərində “Bilincin ve belleğin ötesinde türk şamanlığı” adlı yeni kitabı nəşr olunub.
“Tehsil365” xəbər verir ki, bu barə Folklor institutundan “AZƏRTAC” a məkumat verililib. Bildirilib ki, Bilincin ve belleğin ötesinde türk şamanlığı” əsərini müəllifin türk şamanlığı mövzusunda qələmə aldığı altı kitabın nəzəri yekunu və elmi əsası kimi səciyyələndirmək mümkündür. Əsərdə şamanlıq tarixi keçmişin qalığı olmaqdan daha çox, bilik, yaddaş, ritual, bədən və təcrübə ilə əlaqəli fenomenoloji düşüncə və epistemik sistem kimi nəzərdən keçirilir. Tədqiqat şamanlığın nə olduğu sualından daha çox, onun nədən yaşadığı və düşüncə sisteminin təməlində hansı səbəblərdən mövcud olduğu suallarına cavab verir. Əsərin bölmələri türk şamanlığının anlayış və nəzəri çərçivəsindən başlayaraq onun tarixi görünüşləri, ritual və kosmoloji xüsusiyyətləri, müxtəlif dini sistemlərlə münasibətləri, şamanik bilik və trans təcrübəsi, antropoloji-psixoloji yanaşmalar, qadın şamanlığı və şamanın sosial-mədəni funksiyalarına doğru ardıcıl şəkildə inkişaf edir. Şamanlığın mövcudluğu tarixi proses kimi deyil, transformasiya olunan və zamanla uyğunlaşan fenomenoloji intizam kimi araşdırılır. Kitabın ilk bölməsində şamanlıq anlayışının nəzəri məsələləri, onun din kimi deyil, epistemik kult kimi izahı, elmi ədəbiyyatda anlayışın müxtəlif formalarda qurulması və türk şamanlığının Qərb və sovet mərkəzli modellərlə izahının məhdudiyyətləri nəzərdən keçirilir. Növbəti bölmələrdə türk şamanlığının tarixi görünüş formaları və fərqləndirici xüsusiyyətləri, şaman, ritual və təcrübə münasibətləri, türk şaman kosmologiyası və simvolizmi araşdırılır. İslam, xristianlıq və lamaizm (burxanizm) ilə şamanlıq arasındakı münasibətlər, universal dinlərin təsiri, şamanik irsin transformasiyası və alt qatda müqavimət mexanizmi də tədqiqatın əsas istiqamətlərindəndir.
Əsərin mühüm hissələrindən biri şaman fenomenologiyası ilə yanaşı, şamanik biliyin epistemoloji aspektlərinə həsr olunub. Bu baxımdan müəllif şamanı təcrübəni biliyə, trans vəziyyətini isə həqiqət qavrayışına çevirən epistemik fiqur kimi təhlil edir. Kitabda şamanik transın neyrofenomenoloji prosesləri və koqnitiv xüsusiyyətləri, trans texnikaları, onların bədən və duyğu ilə əlaqəsi, eləcə də şamanın ritual, sosial və kosmoloji funksiyaları araşdırılır. Tədqiqatda şamanik transın antropoloji və psixoloji izahlarına da geniş yer verilir. Mirça Eliadenin şamanik ekstaz texnikaları, Maykl Harnerin “Nüvə şamanizmi” yanaşması, transpersonal psixologiya, Rocer Uolş və Çarlz Tartın nəzəri baxışları, Andersonun vestyer icmaları, kollektiv yaddaş, eləcə də Yunqçu yanaşma kitabın nəzəri çərçivəsində nəzərdən keçirilir. Şamanik kosmologiya, simvolik dil və obrazlar, transın mədəniyyətlərarası müqayisəsi də ayrıca təhlil mövzularındandır.
Füzuli Bayat bu əsərdə türk şamanlığını keçmişin dini-mifoloji hadisəsi olmaqdan çıxararaq, bilik, yaddaş, bədən, ritual və mədəni davamlılıq kontekstində dəyərləndirir. Bu baxımdan kitabın əsas dəyəri nəzəri baxımdan türk şamanlığının müasir folklorşünaslıq, antropologiya və psixologiya perspektivlərindən yenidən düşünülməsini gündəmə gətirməkdən ibarətdir.