“Aqressiv davranış başqasına fiziki və ya emosional zərər vurmağa, onu qorxutmağa, təhqir etməyə və ya ona qarşı təzyiq göstərməyə yönələn davranış formasıdır. Bu, fiziki (vurmaq, itələmək, əşyaları atmaq), verbal (qışqırmaq, təhqir etmək, hədələmək) və ya münasibətlərə yönəlmiş (qəsdən kənarlaşdırmaq, alçaltmaq, başqalarını kimdənsə uzaq durmağa təhrik etmək) formada özünü göstərə bilər”.
Bu sözləri “Tehsil365”ə müsahibəsində psixoloq Səbinə Bayramova deyib.
Psixoloq bildirib ki, Burada aqressiya hissi ilə aqressiv davranışı fərqləndirmək vacibdir. “Qəzəblənmək, incimək və ya haqsızlığa uğradığını düşünmək normal emosional reaksiyalardır”.
“Həmçinin, hər yüksək səslə danışmaq və ya etiraz etmək aqressiya hesab edilmir.
Sinifdə aqressiv davranış göstərən şagirdə yanaşarkən onun davranışını şəxsiyyətinin dəyişməz xüsusiyyəti kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Belə davranışın arxasında emosional gərginlik, məyusluğa dözümsüzlük, ünsiyyət çətinliyi, bullinqə məruz qalma, ailə mühitindəki problemlər və ya təlimlə bağlı çətinliklər dayana bilər. Bəzi hallarda isə uşağın emosiyalarını tənzimləmək və impulslarını idarə etmək bacarıqları hələ kifayət qədər inkişaf etməmiş olur”.
Sinifdə aqressiv davranış göstərən şagirdlə işləyərkən əsas məqsəd yalnız davranışı dayandırmaq deyil, onun səbəblərini anlamaq və uşağa emosiyalarını daha sağlam şəkildə ifadə etməyi öyrətməkdir.
-Belə bir şagirdlə işləyərkən ilk addım nə olmalıdır?
S. Bayramova bildirib ki, “İlk addım aqressiyanın hansı şəraitdə yarandığını müəyyənləşdirməkdir. Müəllim yalnız hadisənin özünə deyil, ondan əvvəl nə baş verdiyinə də diqqət yetirməlidir. Məsələn, şagird tapşırığı yerinə yetirə bilmədikdəmi əsəbiləşir, sinif yoldaşları ona irad bildirdikdəmi aqressivləşir, yoxsa müəllimin diqqəti başqa şagirdə yönəldikdə belə davranır?
Təsəvvür edək ki, bir şagird qrup işləri zamanı tez-tez mübahisə yaradır və sinif yoldaşlarını itələyir. İlk baxışdan bu, intizamsızlıq kimi görünə bilər. Ancaq müşahidə zamanı məlum olur ki, şagird qrupda fikri dinlənilmədikdə və özünü kənarda qalmış hiss etdikdə belə reaksiya verir. Bu halda onunla yalnız intizam qaydaları haqqında danışmaq kifayət etməz. Ona narazılığını sözlə ifadə etməyi, növbə gözləməyi və kömək istəməyi də öyrətmək lazımdır”.
“Burada müəllimin müşahidələri mühüm əhəmiyyət daşıyır. Davranışın nə zaman baş verdiyini və hansı hallarda azaldığını qeyd etmək problemin səbəblərini daha dəqiq anlamağa kömək edir”.
-Aqressiya baş verən anda müəllim necə davranmalıdır?
“Belə vəziyyətdə müəllimin sakitliyini qoruması xüsusilə vacibdir. Uşaq emosional baxımdan gərgin olduqda onunla uzun mübahisəyə girmək, səsini yüksəltmək və ya sinif qarşısında alçaltmaq vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Müəllim qısa, aydın və qətiyyətli danışmalıdır. Məsələn, şagird əsəbiləşərək partanın üzərindəki əşyaları atırsa, müəllim belə deyə bilər: “Görürəm ki, çox əsəbiləşmisən. Amma əşyaları atmaq olmaz. İndi sakitləşək, sonra nə baş verdiyini danışarıq.” Bu cür yanaşma uşağın hissini qəbul edir, eyni zamanda davranışa sərhəd qoyur. Çünki uşağa qəzəblənməyin normal hiss olduğunu, lakin qəzəb zamanı başqasına zərər verməyin qəbulolunmaz olduğunu başa salmaq lazımdır. Əgər şagird fiziki təhlükə yaradırsa, ilk növbədə digər uşaqların təhlükəsizliyi təmin edilməli və məktəbin təhlükəsizlik prosedurlarına uyğun hərəkət olunmalıdır. Belə hallarda müəllim vəziyyəti təkbaşına idarə etməyə çalışmamalıdır”.
-Aqressiv davranışa görə uşağı cəzalandırmaq nə dərəcədə doğrudur?
“Burada cəza ilə davranışın nəticəsini anlamağa kömək edən yanaşmanı fərqləndirmək lazımdır. Uşağı təhqir etmək, qorxutmaq, sinif qarşısında utandırmaq və ya ona “səndən adam olmayacaq” kimi ifadələr işlətmək düzgün deyil. Bu cür yanaşmalar uşağın özünə münasibətinə və müəllimlə əlaqəsinə mənfi təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, aqressiv davranışı görməzdən gəlmək də olmaz. Uşaq davranışının başqalarına təsirini anlamalı və uyğun məsuliyyət götürməlidir. Məsələn, sinif yoldaşının əşyasını qəsdən zədələyibsə, həmin əşyanın bərpasında və ya zərərin aradan qaldırılmasında yaşına uyğun şəkildə iştirak edə bilər. Əsas məqsəd uşağı cəzalandırmaq naminə cəzalandırmaq deyil, ona davranışının nəticəsini anlamağı və növbəti dəfə başqa cür hərəkət etməyi öyrətməkdir”.
-Məktəb psixoloqu belə şagirdlə hansı istiqamətlərdə işləməlidir?
“Məktəb psixoloqu ilk növbədə uşağın davranışının hansı ehtiyac və çətinliklərlə əlaqəli ola biləcəyini araşdırmalıdır. Bunun üçün şagirdlə fərdi söhbətlər, müşahidə, emosiyaların tanınması və sosial bacarıqların inkişafına yönəlmiş məşqlərdən istifadə oluna bilər. Məsələn, uşaq mübahisə zamanı dərhal fiziki reaksiya verirsə, psixoloq onunla belə vəziyyətləri rol oyunları vasitəsilə məşq edə bilər. Şagirdə “Mən bu hərəkətdən narazıyam”, “Xahiş edirəm, mənə toxunma” və ya “Mübahisə etmək istəmirəm, müəllimə müraciət edəcəyəm” kimi ifadələrdən istifadə etməyi öyrətmək mümkündür. Digər vacib istiqamət emosional tənzimləmə bacarıqlarının inkişafıdır. Uşaq qəzəbinin artdığını necə müəyyənləşdirməyi, qısa fasilə istəməyi, nəfəsinə diqqət yetirməyi və kömək üçün böyüyə müraciət etməyi öyrənə bilər.
Bununla yanaşı, uşağın müsbət davranışlarını da görmək lazımdır. Əvvəllər mübahisə zamanı qışqıran şagird bu dəfə narazılığını sözlə ifadə edirsə, həmin cəhdi qeyd etmək
faydalıdır. Məsələn, “Bu dəfə əsəbiləşsən də, fikrini sözlə bildirdin. Bu, irəliləyişdir” demək uşağın yeni bacarığını möhkəmləndirə bilər”.
-Valideynlərlə əməkdaşlıq nə üçün vacibdir?
“Aqressiv davranış təkrarlanırsa, müəllim və məktəb psixoloqu valideynlərlə əməkdaşlıq etməlidir. Burada əsas məqsəd valideyni günahlandırmaq deyil, uşağın davranışını daha yaxşı anlamaq və ona dəstək olmaqdır.
Valideynlə söhbətdə ümumi mühakimələr əvəzinə konkret müşahidələrdən istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Məsələn, “Uşağınız çox aqressivdir” deməkdənsə, “Son həftələrdə fikir ayrılığı yarananda sinif yoldaşlarına qışqırdığı bir neçə hal müşahidə olunub. Bu vəziyyətin səbəblərini birlikdə araşdırmaq istərdik” demək əməkdaşlıq üçün daha əlverişli mühit yaradır. Eyni zamanda, uşağın evdə və məktəbdə davranışının fərqli olub-olmadığını öyrənmək vacibdir. Bəzən problem konkret mühitdə yaranır, bəzən isə bir neçə sahədə özünü göstərir. Bu məlumatlar uyğun dəstək strategiyasının seçilməsinə kömək edir”.
-Hansı hallarda mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır?
“Aqressiv davranış tez-tez təkrarlanırsa, uşağın təhsilinə və münasibətlərinə ciddi mane olursa, fiziki zərərvermə ilə müşayiət edilirsə və ya davranışda qəfil dəyişiklik yaranıbsa, daha ətraflı psixoloji qiymətləndirmə məqsədəuyğundur. Ehtiyac olduqda uşaq və yeniyetmə psixoloquna və ya müvafiq klinik mütəxəssisə müraciət edilməlidir.
Bununla belə, hər aqressiv davranışı psixoloji pozuntu kimi qiymətləndirmək doğru deyil. Uşağın yaşı, inkişaf xüsusiyyətləri, yaşadığı mühit və davranışın davametmə müddəti nəzərə alınmalıdır”
-Sonda müəllimlərə və valideynlərə nə tövsiyə edərdiniz?
“Ən vacib tövsiyəm uşağın davranışına sərhəd qoyarkən onun şəxsiyyətinə hörməti qorumaqdır. Aqressiv davranışı nə normallaşdırmaq, nə də uşağı bu davranışla eyniləşdirmək lazımdır. Şagirdin nəyə görə belə reaksiya verdiyini anlamaq, ona alternativ davranışlar öyrətmək və böyüklərin ardıcıl mövqeyini təmin etmək vacibdir.
Uşaqdan yalnız “özünü yaxşı aparmağı” tələb etmək kifayət deyil. O, qəzəbini necə ifadə etməyi, məyusluqla necə başa çıxmağı və münaqişəni zorakılıq olmadan necə həll etməyi öyrənməlidir.
Unutmayaq ki, aqressiv davranış göstərən şagirdin dəstəyə ehtiyacı olduğu kimi, sinifdəki digər uşaqların da təhlükəsizliyi qorunmalıdır. Məqsəd hər iki tərəfin rifahını təmin etmək və uşağa daha sağlam davranış yolları qazandırmaqdır”.