“Onkoloji xəstəliklər müasir dövrdə cəmiyyətin ən çox narahatlıq doğuran sağlamlıq problemlərindən biri olaraq qalır. Xərçəngin erkən mərhələdə aşkarlanması, risk amillərinin azaldılması və müasir müalicə imkanları xəstəliyin gedişatına əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, sosial şəbəkələrdə yayılan yanlış məlumatlar, sübut olunmamış müalicə üsulları və onkoloqa müraciət etmək qorxusu insanların sağlamlığı üçün əlavə risklər yaradır”.
Bəs hansı əlamətlərə diqqət yetirmək lazımdır? Gənc yaşlarda onkoloji xəstəliklərin riskini azaltmaq mümkündürmü? Xərçəngin bitkilər və xüsusi pəhrizlərlə müalicəsi barədə iddialar nə dərəcədə əsaslıdır? Erkən diaqnoz müalicənin nəticələrinə necə təsir edir?
Bu fikirləri “Tehsil365”ə müsahibəsində Amerika və Avropa cəmiyyətlərinin üzvü, tibbi onkoloq Pərvanə Rüstəmova bildirib.
— Həkim, xərçəng xəstəliyi ilkin mərhələdə bəzən heç bir ciddi əlamət vermədən inkişaf edə bilir. İnsanlar hansı dəyişikliklərə diqqət yetirməli və hansı hallarda mütləq həkimə müraciət etməlidirlər?
“Xərçəngin erkən mərhələdə əlamətsiz keçməsi mümkündür. Məhz buna görə insan öz bədənində baş verən dəyişikliklərə diqqətli yanaşmalı, lakin hər bir əlaməti xərçəng kimi qəbul edərək panikaya düşməməlidir. Diqqət yetirilməli olan əsas əlamətlərə səbəbsiz arıqlama, uzun müddət davam edən yorğunluq, bədənin hər hansı nahiyəsində yeni yaranmış və ya böyüyən şişkinlik, səbəbi bilinməyən qanaxmalar, uzunmüddətli öskürək, bağırsaq və sidik ifrazı vərdişlərində dəyişikliklər, sağalmayan yaralar, xalların forma və rənginin dəyişməsi, eləcə də süd vəzisində yeni yaranan kütlə və ya dəri dəyişiklikləri daxildir. Bu əlamətlərin olması mütləq xərçəng demək deyil. Onların bir çoxu xoşxassəli və ya digər xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər. Ancaq yeni yaranan, səbəbi aydın olmayan, davam edən və ya getdikcə artan dəyişikliklər həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Burada iki vacib anlayışı fərqləndirmək lazımdır: erkən diaqnoz və skrininq. Erkən diaqnoz əlamətləri olan şəxsdə xəstəliyin vaxtında aşkarlanmasıdır. Skrininq isə özünü sağlam hiss edən, lakin müəyyən yaş və ya risk qrupuna daxil olan insanlarda xəstəliyin əlamətlər yaranmazdan əvvəl müəyyən edilməsi üçün aparılır. Süd vəzi, uşaqlıq boynu və kolorektal xərçəng kimi bəzi xəstəliklər üçün yaşa və riskə uyğun skrininq proqramları mövcuddur. Ən vacib məqam budur: xərçəngin qarşısını almaq həmişə mümkün olmasa da, bəzi xərçəng növlərinin erkən aşkarlanması və uğurla müalicəsi mümkündür. Buna görə müayinələri yalnız şikayət yarandıqda deyil, müvafiq tibbi tövsiyələrə uyğun olaraq planlaşdırmaq lazımdır”.
— Son illərdə gənclər arasında da onkoloji xəstəliklərlə bağlı narahatlıq artır. Gənc yaşlarda xərçəng riskinə təsir edən əsas amillər hansılardır və bu riskləri azaltmaq üçün nələr etmək olar?
“İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, xərçəng yalnız yaşlı insanlarda rast gəlinən xəstəlik deyil. Bəzi xərçəng növləri gənc yaşlarda da inkişaf edə bilər. Bununla belə, gənclər arasında xərçəng hallarının artması ilə bağlı ümumi fikirləri bütün xərçəng növlərinə və ölkələrə şamil etmək düzgün olmaz. Bu məsələ yaş qrupları, xəstəliyin növü və epidemioloji məlumatlar əsasında ayrıca qiymətləndirilməlidir. Xərçəngin yaranması, adətən, bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri ilə əlaqədardır. Buraya irsi genetik dəyişikliklər, ailə anamnezi, siqaret və digər tütün məhsullarından istifadə, alkoqol qəbulu, artıq çəki, fiziki hərəkətsizlik, bəzi infeksiyalar və ətraf mühit amilləri daxildir. Lakin bəzi hallarda heç bir aşkar risk faktoru olmayan insanlarda da xərçəng yarana bilər. Gənc yaşlarda profilaktikaya xüsusi diqqət yetirmək vacibdir. Bunun üçün tütün məhsullarından uzaq durmaq, sağlam bədən çəkisini qorumaq, müntəzəm fiziki aktiv olmaq, balanslaşdırılmış qidalanmaq, alkoqoldan çəkinmək, günəşin ultrabənövşəyi şüalarından qorunmaq və tövsiyə olunan hallarda HPV və hepatit B-yə qarşı peyvənd olunmaq əhəmiyyətlidir.
Ailədə, xüsusilə gənc yaşlarda süd vəzi, yumurtalıq, yoğun bağırsaq və ya digər xərçəng növlərinə rast gəlinibsə, bunu həkimlə müzakirə etmək lazımdır. Belə hallarda genetik məsləhətləndirmə və fərdi risk qiymətləndirilməsi lazım ola bilər. Bir məqamı da unutmayaq: sağlam həyat tərzi xərçəng riskini azaldır, lakin riski sıfıra endirmir. Buna görə həm profilaktika, həm də riskə uyğun tibbi nəzarət vacibdir”.
— Sosial şəbəkələrdə xərçəngin müxtəlif bitkilər, xüsusi pəhrizlər və xalq təbabəti üsulları ilə müalicə olunduğu iddia edilir. Bu cür məlumatlara inanmaq xəstələr üçün hansı təhlükələri yarada bilər?
“Bu gün sosial şəbəkələrdə xərçəngin bitkilər, xüsusi pəhrizlər, müxtəlif qarışıqlar və xalq təbabəti üsulları ilə tam sağaldıldığı barədə çoxsaylı iddialara rast gəlirik. Təəssüf ki, bu məlumatların əksəriyyəti elmi sübutlara əsaslanmır. İlk növbədə, heç bir xüsusi qidanın, bitkinin və ya pəhrizin bütün xərçəng növlərini müalicə etdiyi elmi olaraq sübut edilməyib. Sağlam və balanslaşdırılmış qidalanma xəstənin ümumi vəziyyətini yaxşılaşdırmağa, müalicə zamanı qidalanma ehtiyaclarını qarşılamağa və bərpa prosesinə dəstək olmağa kömək edə bilər. Lakin bu, antixərçəng müalicəsini əvəz etmir. Bəzi bitki tərkibli məhsullar kimyaterapiya, hədəfli müalicə və immunoterapiya preparatları ilə qarşılıqlı təsirə girə, dərmanların təsirini dəyişdirə və qaraciyər və böyrəklərə əlavə zərər verə bilər. Xüsusilə tərkibi və dozası dəqiq bilinməyən vasitələrin istifadəsi təhlükəlidir. Ən ciddi risklərdən biri sübut olunmuş müalicənin gecikdirilməsi və ya tamamilə dayandırılmasıdır. Vaxt itkisi bəzi xəstələrdə şişin böyüməsinə, xəstəliyin yayılmasına və müalicə imkanlarının məhdudlaşmasına səbəb ola bilər. Xəstələrin alternativ üsullara üz tutmasını yalnız məlumatsızlıqla əlaqələndirmək də düzgün deyil. Bəzən bunun arxasında qorxu, ümidsizlik, müalicənin yan təsirləri və ya daha asan sağalma ümidi dayanır. Həkimin vəzifəsi xəstəni qınamaq deyil, ona düzgün məlumat vermək və təhlükəsiz seçim etməsinə kömək etməkdir.
Mənim tövsiyəm budur: hər hansı bitki, qida əlavəsi və ya alternativ vasitədən istifadə etməzdən əvvəl müalicə həkimi ilə məsləhətləşin. Sosial şəbəkədə yayılan şəxsi hekayələr elmi sübut hesab edilə bilməz. Xərçəngin müalicəsində ümid vacibdir, amma bu ümid elmi sübutlara və düzgün müalicəyə əsaslanmalıdır”.
— İnsanlar çox vaxt onkoloqa müraciət etməkdən qorxur və diaqnozun təsdiqlənəcəyindən ehtiyat edərək müayinələri gecikdirirlər. Bu qorxunu yaşayan insanlara nə demək istərdiniz? Erkən diaqnoz müalicənin nəticələrinə necə təsir edir?
“İnsanların xərçəng diaqnozundan qorxmasını başa düşürəm. Cəmiyyətdə bu xəstəlik haqqında hələ də çoxlu yanlış təsəvvürlər var. Bir çox insan üçün onkoloqa müraciət etmək sanki ağır bir diaqnozu qəbul etmək deməkdir. Halbuki həkimə müraciət etmək diaqnozun təsdiqlənməsi deyil, vəziyyətə aydınlıq gətirmək üçün atılan ilk addımdır. Müayinədən yayınmaq xəstəliyi aradan qaldırmır. Əksinə, əgər ciddi bir problem varsa, onun vaxtında aşkarlanması və müalicəyə başlanması gecikə bilər. Əlamətlərin səbəbini yalnız müayinə ilə müəyyən etmək mümkündür. Erkən diaqnoz bir çox xərçəng növündə müalicənin uğur şansını artırır. Xəstəlik ilkin mərhələdə aşkarlandıqda bəzi hallarda cərrahi müalicə ilə tam sağalma mümkün olur, bəzi xəstələrdə isə daha az intensiv müalicə tələb oluna bilər. Lakin nəticələr xərçəngin növündən, bioloji xüsusiyyətlərindən, mərhələsindən və xəstənin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Hətta gec mərhələlərdə də müasir onkologiya xəstəliyə nəzarət və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün imkanlar təqdim edir.
Xüsusilə vurğulamaq istəyirəm ki, xərçəng artıq əvvəlki illərdə olduğu kimi yalnız ümidsiz bir diaqnoz kimi qəbul edilməməlidir. Müasir onkologiyada hədəfli müalicələr, immunoterapiya və digər fərdiləşdirilmiş yanaşmalar bir çox xəstənin müalicə imkanlarını genişləndirib. İnsanlara demək istərdim: qorxunuzun sizi müayinədən uzaqlaşdırmasına imkan verməyin. Erkən müraciət etmək qorxulu diaqnozla üzləşmək deyil, sağlamlığınız üçün vaxtında addım atmaqdır. Sağlamlığınıza diqqət ayırın, suallarınızı həkiminizlə bölüşün və müayinələri təxirə salmayın. Bəzən vaxtında atılan bir addım insanın həyatında çox şeyi dəyişə bilər”.