“Səhər oyanan kimi telefona baxmaq, gün ərzində kompüterdə dərs hazırlamaq, axşam isə sosial şəbəkələrdə vaxt keçirmək bir çox gəncin gündəlik həyatının parçasına çevrilib”
Bu sözləri “Tehsil365” müsahibəsində nevroloq Quluzadə Röyanə bildirib.
Telefon və kompüter qarşısında uzun müddət vaxt keçirmək sinir sisteminə necə təsir edir?
Texnologiya öyrənməyi və ünsiyyəti asanlaşdırır. Lakin ekran istifadəsi yuxunu, hərəkəti və istirahəti sıxışdırdıqda sağlamlıqla bağlı problemlərə şərait yarada bilər.Baş ağrısı, səhər yorğun oyanmaq, əsəbilik və diqqəti toplamaqda çətinlik belə bir rejimlə əlaqəli ola bilən şikayətlərdir. Bununla belə, həmin əlamətlərin hamısını telefonla izah etmək düzgün deyil. Stress, görmə problemləri, yuxu pozuntuları və digər sağlamlıq amilləri də nəzərə alınmalıdır.
Uzun müddət ekran qarşısında qalmaq avtomatik olaraq sinir hüceyrələrinin məhv olması demək deyil. Gündəlik həyatda daha çox rast gəlinən təsirlər yuxunun gecikməsi, diqqətin bölünməsi, göz yorğunluğu və hərəkətsizliklə bağlıdır. Ekranın qarşısında neçə saat keçirmək qədər, həmin vaxtın hansı məzmuna və günün hansı saatına təsadüf etməsi də əhəmiyyətlidir. Məqsədli təhsil fəaliyyəti ilə gecə yarısınadək fasiləsiz video izləmək fərqli şərait yaradır.
Ekrana uzun müddət yaxından baxarkən göz qırpma azalır. Bu, gözlərdə quruluq, yanma, müvəqqəti bulanıq görmə və baş ağrısı ilə müşayiət oluna bilər. Ekrandakı parıltı, uyğun olmayan işıqlandırma və düzgün seçilməmiş eynək də narahatlığı artıra bilər.
Gənclər arasında baş ağrısı, yuxu pozuntusu və diqqət problemlərinin artmasında hansı amillər rol oynayır?
Telefonu aşağıda tutaraq boynu uzun müddət əymək, kompüter qarşısında fasiləsiz oturmaq boyun və çiyinlərdə gərginlik yaradır. Boyun problemlərinə bəzən baş ağrısı da qoşulur. Yuxusuzluq, emosional gərginlik, susuz qalmaq və yemək ötürmək də ağrıya töhfə verə bilər. Buna görə təkrarlanan baş ağrısını sadəcə “telefondandır” deyib keçmək olmaz.
Gecə ekran istifadəsinin mühüm təsirlərindən biri yuxu rejiminin pozulmasıdır. Ekranın işığı bioloji saatın tənzimlənməsinə təsir göstərərək yuxuya getməyi gecikdirə bilər. Həyəcanlandıran oyunlar, emosional paylaşımlar və davamlı mesajlaşma isə sakitləşməyi çətinləşdirir. “Bir video da baxım” düşüncəsi yuxu üçün ayrılan vaxtı azaldır. Problem yalnız mavi işıqdan ibarət olmadığı üçün telefonun gecə rejimi bütün bu təsirləri aradan qaldırmır.
Yetərli yatmayan gənc ertəsi gün dərsə diqqətini toplamaqda, yeni məlumatı mənimsəməkdə və emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkə bilər. 13–18 yaşlı yeniyetmələrə adətən sutkada 8–10 saat yuxu tövsiyə olunur. Bəzən “tənbəllik” və ya “maraqsızlıq” kimi qiymətləndirilən davranışların arxasında yuxu çatışmazlığı dayanır.
Diqqət problemlərində rəqəmsal mühitin quruluşu da rol oynayır. Dərs oxuyarkən mesajlara cavab vermək, bildirişləri yoxlamaq və paralel video izləmək diqqəti davamlı bölür. Sonsuz sürüşdürmə və avtomatik video oynatma kimi xüsusiyyətlər istifadənin uzanmasına şərait yaradır. Araşdırmalar intensiv rəqəmsal media istifadəsi ilə diqqət çətinlikləri arasında əlaqələr göstərsə də, bu, ekranın hər bir halda problemin səbəbi olduğunu sübut etmir. Əvvəldən diqqət və emosional çətinlikləri olan gənclərin istifadə vərdişləri də fərqlənə bilər. Telefon qarşısında çox vaxt keçirmək öz-özlüyündə diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu diaqnozu deyil.
Sağlam rəqəmsal rejim yaratmaq üçün gündəlik vərdişlərdə bir neçə dəyişiklik faydalıdır:
Yatmazdan təxminən bir saat əvvəl ekran istifadəsini dayandırmaq, telefonu yataqdan uzaqda saxlamaq.
Gözlərə fasilə vermək: hər 20 dəqiqədən bir təxminən 6 metr uzağa ən azı 20 saniyə baxmaq.
Ekranı rahat məsafədə yerləşdirmək, parıltını azaltmaq və uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmamaq.
Dərs və iş zamanı lazımsız bildirişləri söndürmək.
Yuxuya, gündəlik hərəkətə, açıq havaya və müntəzəm qidalanmaya vaxt ayırmaq.
Ekrandan əvvəlki fasilə yuxuya hazırlığı, “20–20–20” qaydası isə gözlərin istirahətini dəstəkləyə bilər .
Baş ağrıları təkrarlanırsa, yuxu problemi davam edirsə və ya diqqət çətinliyi təhsilə və gündəlik həyata mane olursa, həkim qiymətləndirməsi lazımdır. Qəfil başlayan çox şiddətli baş ağrısı, zəiflik, nitq və görmə pozuntusu, yaxud qızdırma və boyun sərtliyi ilə müşayiət olunan ağrı təcili tibbi yardım tələb edir.
Texnologiyadan sağlam istifadə bədənin ehtiyaclarına yer ayırmaqdan başlayır. Gəncin gündəlik həyatında keyfiyyətli yuxu, hərəkət və canlı ünsiyyət üçün vaxt qalması əsas meyarlardan biridir.