Azərbaycanda multikulturalizm ənənələri ölkənin tarixi inkişafı, coğrafi mövqeyi, müxtəlif xalqların birgəyaşayış təcrübəsi və hüquqi prinsipləri ilə sıx bağlıdır. Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən Azərbaycan əsrlərboyu müxtəlif mədəniyyətlərin, dini inancların və ənənələrin qarşılıqlı əlaqədə olduğu məkan kimi tanınıb. Bu tarixi təcrübə müasir dövrdə mədəniyyətlərarası dialoqun, qarşılıqlı hörmətin və dini dözümlülüyün ölkənin ictimai həyatında və beynəlxalq əlaqələrində mühüm yer tutmasına zəmin yaradıb.
“Tehsil365” AZƏRTAC-a istinadən xəbər verir ki, oktyabrın 27-də Bakıda keçirilən “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu bu məsələlərin beynəlxalq müstəvidə müzakirəsi baxımından əhəmiyyətli hadisədir. Forumun açılışında Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın tarixi multikulturalizm ənənələrinə toxunaraq ölkənin coğrafi mövqeyinin mədəniyyətlərarası əlaqələrin formalaşmasındakı rolunu vurğulayıb. Dövlət başçısının çıxışı müxtəlif mədəniyyətlərə və dinlərə mənsub insanların birgəyaşayışı, milli həmrəylik və beynəlxalq dialoq məsələlərini yenidən gündəmə gətirib.
Azərbaycan tarixən mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan olub. Bu barədə “tarixin atası” kimi tanınan Herodotun əsərlərində də məlumatlara rast gəlinir. Ölkənin multikultural ənənələrinin formalaşmasında coğrafi mövqeyi mühüm rol oynayıb. Tarixi İpək yolu üzərində yerləşməsi Azərbaycanı müxtəlif xalqların, tacirlərin, səyyahların və dini icmaların əlaqə məkanına çevirib. Ticarət yolları vasitəsilə yalnız mallar deyil, elmi biliklər, incəsənət nümunələri, memarlıq üslubları və mənəvi dəyərlər də yayılıb. Nəticədə Azərbaycan mədəniyyəti müxtəlif təsirlərlə qarşılıqlı əlaqədə inkişaf edib.
Ölkənin tarixi və mədəni irsində bu rəngarəngliyin izlərini görmək mümkündür. İslam memarlığı nümunələri, xristian irsinə aid abidələr, yəhudi icmalarının tarixi məkanları və müxtəlif bölgələrdə qorunub saxlanılan yerli adət-ənənələr Azərbaycanın mədəni müxtəlifliyini əks etdirir. Şəki, Quba, Bakı və digər bölgələrin tarixi-mədəni mühiti də bu irsin ayrı-ayrı cəhətlərini nümayiş etdirir.
Multikulturalizmin tarixi əhəmiyyəti müxtəlif mədəniyyətlərin eyni ərazidə mövcud olması ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ fərqliliklərin qorunması, insanlar arasında qarşılıqlı ünsiyyətin və ictimai həmrəyliyin təşviq edilməsidir. Bu baxımdan, Azərbaycanın tarixi təcrübəsi müasir mədəniyyətlərarası dialoq müzakirələri üçün əhəmiyyətli nümunələr təqdim edir.
Multikulturalizmin davamlılığı yalnız tarixi ənənələrlə deyil, həm də hüquqi təminatlarla müəyyən olunur. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası bu sahədə əsas hüquqi çərçivəni müəyyən edir. Konstitusiyanın 25-ci maddəsi irqindən, etnik mənsubiyyətindən, dinindən, dilindən və digər əlamətlərindən asılı olmayaraq hər kəsin hüquq bərabərliyini təmin edir. 18-ci maddəyə əsasən, din dövlətdən ayrıdır və bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir. 48-ci maddə isə vicdan azadlığını təsbit edir. Bu müddəalar müxtəlif dini və etnik qrupların hüquqlarının qorunması üçün hüquqi əsas yaradır.
Multikulturalizmin qorunması istiqamətində atılan mühüm institusional addımlardan biri 2016-cı ilin Azərbaycanda “Multikulturalizm ili” elan edilməsi olub. Həmin il yanvarın 11-də imzalanmış sərəncamda ölkənin tarixi İpək yolu üzərində yerləşməsi, milli-mədəni rəngarəngliyin formalaşması və müxtəlif icmaların birgəyaşayış ənənələri xüsusi vurğulanıb. Eyni zamanda, Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin fəaliyyəti mədəni, dini və linqvistik müxtəlifliyin qorunmasına, tədqiqinə və beynəlxalq səviyyədə təşviqinə xidmət edir.
Bu faktlar göstərir ki, multikulturalizm Azərbaycanda həm tarixi-mədəni irs, həm də hüquqi və institusional çərçivə daxilində nəzərdən keçirilir. Bununla belə, hər bir cəmiyyətdə olduğu kimi, bu dəyərlərin davamlılığı hüquqların praktik təminatından, ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizədən və müxtəlif icmaların öz mədəni kimliklərini qorumaq imkanlarından da asılıdır.
Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın tarixi multikulturalizm təcrübəsini beynəlxalq dialoq kontekstində təqdim edib. Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın coğrafi və tarixi mövqeyini belə ifadə edib: “Azərbaycan tarixən həmişə multikultural ölkə olmuşdur. Biz Avropa ilə Asiya arasında yerləşirik və əsrlər boyu Azərbaycan Asiya ilə Avropa arasında mədəni körpü olmuşdur.”
Bu fikir Azərbaycanın mədəniyyətlərarası əlaqələrdəki tarixi roluna diqqət çəkir. Coğrafi mövqe özlüyündə multikulturalizmi təmin etməsə də, müxtəlif xalqların və mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi üçün şərait yaradır. Bu şəraitin cəmiyyətin ortaq dəyərinə çevrilməsi isə hüquqi normalardan, sosial münasibətlərdən və mədəni irsin qorunmasından asılıdır.
Prezidentin çıxışında milli və dini müxtəlifliklə yanaşı, hüquq bərabərliyi və ictimai həmrəylik məsələləri də ön plana çəkilib. Dövlət başçısı bu ənənələrin nəsillərdən-nəsillərə ötürülən irs olduğunu vurğulayaraq deyib: “Multikulturalizm və dini, etnik tolerantlıq ənənələri xalqlarımızın əsrlər boyu bizə miras qoyduğu irsdir.”
Bu fikirlə multikulturalizmin yalnız müasir siyasi anlayış deyil, həm də tarixi yaddaş və ictimai münasibətlərlə bağlı dəyər olduğu vurğulanır. Müxtəlif dinlərə və etnik qruplara mənsub insanların öz mədəni kimliklərini qoruması ilə ümumi vətəndaşlıq məkanına mənsub olmaları arasında tarazlığın yaradılması bu sahənin əsas məsələlərindəndir.
VII Forumun “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusu da bu yanaşmanın davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Tədbirdə 100-dən çox ölkədən iştirakçıların təmsil olunması və 2 mindən artıq şəxsin qeydiyyatdan keçməsi forumun geniş beynəlxalq əhatəsini göstərir.
Müasir dünyada münaqişələr, dini və etnik zəmində gərginliklər, miqrasiya və mədəni fərqliliklərə münasibət kimi məsələlər dialoqun əhəmiyyətini artırır. Bununla yanaşı, dialoqun real nəticələr verməsi üçün təkcə beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsi deyil, gündəlik həyatda qarşılıqlı hörmətin, hüquq bərabərliyinin və davamlı əməkdaşlığın təmin edilməsi də vacibdir.
Azərbaycanda multikulturalizm ənənələri tarixi-coğrafi amillərin, müxtəlif dini və etnik icmaların birgəyaşayış təcrübəsinin, konstitusion hüquqların və mədəniyyətlərarası əməkdaşlıq təşəbbüslərinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşıb. 2016-cı ilin “Multikulturalizm ili” elan edilməsi, Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin fəaliyyəti və Bakı Prosesinin inkişafı bu sahədə həyata keçirilən təşəbbüslərin konkret nümunələridir.
Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın tarixi irsini müasir beynəlxalq dialoq gündəliyi ilə əlaqələndirir. Bu irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi mədəni müxtəlifliyin qorunması, hüquq bərabərliyinin praktik təmin olunması və insanlar arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi ilə mümkündür.
Multikulturalizmin əsas dəyəri fərqlilikləri aradan qaldırmaqda deyil, onları qarşılıqlı anlaşma, bərabərlik və ortaq gələcək naminə əməkdaşlıq üçün imkan kimi dəyərləndirməkdədir.