“Təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifə akademik biliklərlə yanaşı, şagirdlərin funksional savadlılığını, sosial bacarıqlarını və müstəqil qərarvermə qabiliyyətini inkişaf etdirməkdir.”
Bu sözləri “Tehsil365” e müsahibəsində Təhsil eksperti Vüsal Kərimli bildirmişdir.
— Təhsil sistemində aparılan islahatların uğurlu olub-olmadığını müəyyən etmək üçün hansı meyarlardan istifadə edilməlidir?
“Təhsil islahatlarının uğurunu yalnız yeni məktəblərin tikilməsi, tədris proqramlarının yenilənməsi, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi və ya imtahan nəticələrinin yüksəlməsi ilə qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bunlar təhsil sistemində həyata keçirilən dəyişikliklərin mühüm göstəriciləridir. Lakin əsas məsələ həmin dəyişikliklərin təhsilin keyfiyyətinə və şagirdlərin bilik və bacarıqlarına nə dərəcədə təsir göstərməsidir.
Hesab edirəm ki, təhsil islahatlarının effektivliyini qiymətləndirərkən beş əsas meyar nəzərə alınmalıdır: təlim nəticələrinin keyfiyyəti, biliklərin praktik tətbiqi, təhsildə bərabər imkanlar, müəllimlərin peşəkar inkişafı və təhsilin uzunmüddətli sosial-iqtisadi nəticələri.
Bu baxımdan beynəlxalq qiymətləndirmələrin, xüsusilə OECD tərəfindən həyata keçirilən PISA tədqiqatının nəticələri mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın PISA nəticələrində müşahidə olunan müsbət dəyişikliklər də diqqətəlayiqdir. Belə ki, PISA 2022 və PISA 2025 nəticələrini müqayisə etdikdə riyazi savadlılıq üzrə göstəricinin 397 baldan 422 bala, oxu savadlılığı üzrə 365 baldan 374 bala, təbiət elmləri üzrə isə 380 baldan 409 bala yüksəldiyini görürük. Başqa sözlə, müvafiq istiqamətlər üzrə 25, 9 və 29 ballıq artım qeydə alınmışdır.
Bu, açıqlanmış nəticələr baxımından müsbət dinamikadır. Bununla belə, metodoloji baxımdan bir məqamı nəzərə almalıyıq: 2022-ci il nəticələri Bakını, 2025-ci il nəticələri isə daha geniş milli seçməni əhatə etdiyindən bu göstəriciləri tam eyni əsasda müqayisə etmək mümkün deyil. Dolayısilə, müşahidə olunan artımı birbaşa təhsil islahatlarının nəticəsi kimi təqdim etmək üçün əlavə təhlillərə ehtiyac var.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın göstəriciləri hələ də OECD ölkələrinin orta nəticələrindən aşağıdır. Bu isə təhsilin keyfiyyətinin artırılması istiqamətində davamlı və sistemli fəaliyyətin zəruriliyini göstərir.
Mənim fikrimcə, burada ən vacib məsələ islahatların icrasını deyil, onların yaratdığı real təsiri ölçməkdir. Məsələn, yeni kurikulumun tətbiqi özlüyündə uğur göstəricisi deyil. Uğur həmin kurikulum nəticəsində şagirdlərin düşünmə, araşdırma və problem həlli bacarıqlarının nə dərəcədə inkişaf etməsidir.
Beləliklə, təhsil islahatlarının effektivliyi görülən işlərin sayı ilə deyil, həmin işlərin şagirdlərin öyrənmə nəticələrində yaratdığı davamlı və ölçülə bilən dəyişikliklərlə müəyyən edilməlidir.”
— Müasir təhsil sistemi şagirdlərdə müstəqil düşünmə, araşdırma və problem həll etmə bacarıqlarını kifayət qədər inkişaf etdirirmi, yoxsa əzbərçilik hələ də üstünlük təşkil edir?
“Müasir təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri şagirdlərə yalnız bilik vermək deyil, həm də həmin biliklərdən müstəqil şəkildə istifadə etmək bacarığı formalaşdırmaqdır.
Son illərdə Azərbaycan təhsil sistemində kurikulumların yenilənməsi, şagirdyönümlü tədris yanaşmalarının tətbiqi, rəqəmsal təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və müəllimlərin peşəkar inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Bununla belə, düşünürəm ki, tədris prosesində biliklərin mənimsənilməsi ilə onların praktik tətbiqi arasında müəyyən boşluqlar hələ də mövcuddur.
Burada əsas problemlərdən biri tədris və qiymətləndirmə sistemləri arasındakı uyğunluq məsələsidir. Əgər biz şagirddən müstəqil düşünməyi, araşdırma aparmağı və yaradıcı yanaşma nümayiş etdirməyi gözləyiriksə, qiymətləndirmə mexanizmlərimiz də məhz bu bacarıqları ölçməlidir.
Əks halda, şagird yüksək nəticə əldə etmək üçün daha çox hazır məlumatları yadda saxlamağa və standart sualların cavablarını mənimsəməyə üstünlük verəcək.
Əlbəttə, əzbərləməni tamamilə mənfi hal kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Fundamental biliklərin yadda saxlanılması təlim prosesinin vacib hissəsidir. Lakin problem o zaman yaranır ki, yaddaş əsaslı öyrənmə analitik düşünməni və biliklərin tətbiqini ikinci plana keçirir.
PISA tədqiqatının fəlsəfəsi də məhz bu fərqə əsaslanır. Burada şagirdin müəyyən düsturu və ya qaydanı bilməsindən daha çox, həmin bilikləri real həyat situasiyalarında tətbiq etmək qabiliyyəti qiymətləndirilir.
Azərbaycanın PISA nəticələrində riyaziyyat və təbiət elmləri istiqamətlərində müşahidə olunan müsbət dəyişikliklər əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, xüsusilə oxu savadlılığı sahəsində mövcud boşluqlar göstərir ki, məlumatı anlama, təhlil etmə, müqayisə aparma və əsaslandırılmış nəticə çıxarma bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi prioritet olaraq qalmalıdır.
Mən hesab edirəm ki, bu istiqamətdə üç məsələyə xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Birincisi, dərs prosesində şagirdlərə daha çox sual vermək, alternativ həll yolları təklif etmək və öz fikirlərini əsaslandırmaq imkanları yaradılmalıdır.
İkincisi, qiymətləndirmədə yalnız düzgün cavabın müəyyən edilməsinə deyil, həmin cavaba necə gəlinməsinə də diqqət yetirilməlidir.
Üçüncüsü, layihə əsaslı öyrənmə, araşdırma tapşırıqları, qrup müzakirələri və real həyat situasiyalarına əsaslanan problemlər tədris prosesinin daha geniş hissəsini təşkil etməlidir.
Əsas məqsəd şagirdə nə düşünməli olduğunu öyrətmək deyil, necə düşünməli olduğunu öyrətməkdir.”
—Bəzən yüksək akademik nəticələr göstərən şagirdlərin belə gündəlik həyatda qərarvermə, ünsiyyət və praktiki problemlərin həllində çətinlik çəkdiyini müşahidə edirik. Sizcə, bu ziddiyyətin səbəbi nədir?
“Bu, müasir təhsil sistemlərinin qarşılaşdığı mühüm məsələlərdən biridir. Mənim fikrimcə, problemin əsas səbəbi akademik nailiyyətlə funksional bacarıqların bəzən eyni anlayış kimi qəbul edilməsidir.
Yüksək akademik nəticə şagirdin müəyyən bilikləri mənimsədiyini və mövcud qiymətləndirmə sisteminin tələblərinə cavab verdiyini göstərir. Lakin bu, onun bütün həyat situasiyalarında düzgün qərar verə biləcəyi, effektiv ünsiyyət quracağı və mürəkkəb problemləri müstəqil həll edəcəyi anlamına gəlmir.
Bunun bir neçə səbəbi var.
İlk növbədə, akademik qiymətləndirmə çox vaxt əvvəlcədən müəyyən edilmiş suallar və cavablar üzərində qurulur. Halbuki real həyatda qarşılaşdığımız problemlərin əksəriyyətinin vahid və əvvəlcədən məlum cavabı olmur. İnsan müxtəlif alternativləri müqayisə etməli, riskləri qiymətləndirməli və qeyri-müəyyən şəraitdə qərar verməlidir.
İkinci mühüm səbəb nəzəri biliklə praktik təcrübə arasında əlaqənin kifayət qədər güclü olmamasıdır. Məsələn, şagird riyaziyyatdan yüksək nəticə göstərə bilər, lakin şəxsi büdcəsini planlaşdırmaqda, kredit şərtlərini müqayisə etməkdə və ya gündəlik maliyyə qərarları verməkdə çətinlik çəkə bilər.
Bu, onun riyaziyyat biliklərinin zəif olduğunu deyil, həmin bilikləri fərqli situasiyalara tətbiq etmək təcrübəsinin məhdud olduğunu göstərə bilər.
Üçüncü səbəb sosial və emosional bacarıqların inkişafı ilə bağlıdır. Ünsiyyət, əməkdaşlıq, liderlik, məsuliyyət, konfliktlərin idarə edilməsi və qərarvermə kimi bacarıqlar yalnız dərsliklər vasitəsilə formalaşmır. Bunun üçün şagirdin müxtəlif sosial situasiyalarda iştirak etməsinə, müstəqil seçimlər etməsinə və qərarlarının nəticələrini qiymətləndirməsinə imkan yaradılmalıdır.
Dördüncü məsələ isə səhv etməyə münasibətdir. Əgər təhsil mühitində səhv yalnız mənfi nəticə kimi qəbul edilirsə, şagird risk etməkdən, fərqli fikir söyləməkdən və müstəqil qərar verməkdən çəkinə bilər. Halbuki səhvləri təhlil etmək və onlardan nəticə çıxarmaq öyrənmə prosesinin mühüm tərkib hissəsidir.
Bu baxımdan, təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifə akademik biliklərlə yanaşı, şagirdlərin funksional savadlılığını, sosial bacarıqlarını və müstəqil qərarvermə qabiliyyətini inkişaf etdirməkdir.
PISA kimi beynəlxalq qiymətləndirmələr bu məsələyə diqqət yetirmək baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki onlar ənənəvi akademik qiymətləndirmələrdən fərqli olaraq, şagirdlərin biliklərini yeni və praktik situasiyalarda tətbiq etmə bacarıqlarını da ölçür.
Mənim fikrimcə, yüksək akademik nəticə təhsilin vacib göstəricisidir, lakin onun yekun məqsədi deyil. Təhsilin əsl nəticəsi insanın qazandığı bilikləri həyatda nə dərəcədə səmərəli istifadə edə bilməsində özünü göstərir.
Ümumilikdə, Azərbaycan təhsil sistemində həyata keçirilən islahatları və beynəlxalq qiymətləndirmələrdə müşahidə olunan müsbət dəyişiklikləri nəzərə almaqla yanaşı, qarşıda duran çağırışları da obyektiv qiymətləndirməliyik.
PISA nəticələrində qeydə alınan artım müsbət göstəricidir. Lakin təhsilin keyfiyyətini yalnız balların yüksəlməsi ilə ölçmək kifayət deyil. Əsas məsələ bu nəticələrin nə dərəcədə davamlı olması, müxtəlif sosial və regional qrupları əhatə etməsi və şagirdlərin real həyat bacarıqlarına çevrilməsidir.
Hesab edirəm ki, təhsil islahatlarının növbəti mərhələsində üç istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşımalıdır: nəticəyönümlü qiymətləndirmə, səriştə əsaslı tədris və biliklərin praktik tətbiqi.
Nəticə etibarilə, müasir təhsil sisteminin uğuru yalnız yüksək bal toplayan şagirdlərin sayı ilə deyil, müstəqil düşünən, araşdıran, əməkdaşlıq edən, əsaslandırılmış qərarlar verən və dəyişən şəraitə uyğunlaşa bilən fərdlərin yetişdirilməsi ilə ölçülməlidir.”