“İmtahan stressini yalnız imtahanın özü ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz. Burada qiymətləndirmə sisteminin xüsusiyyətləri ilə yanaşı, ailənin gözləntiləri, müəllimlərin münasibəti, uşağın özünə qoyduğu tələbləri və gələcəklə bağlı narahatlıqları da mühüm rol oynayır”. Bu sözləri “Tehsil365”*ə açıqlamasında Xəzər Universitetinin Psixologiya Departamentinin əməkdaşı, psixoloq Mirsadiq Muxtarov bildirib.
M.Muxtarovun sözlərinə görə, cəmiyyətdə qiymətin uşağın şəxsi dəyərini müəyyən edən əsas göstərici kimi qəbul edilməsi psixoloji təzyiqi artırır:
“Çox təəssüf ki, bu gün cəmiyyətimizdə xüsusilə qiymətin uşağın şəxsi dəyərini müəyyən edən əsas göstərici kimi qəbul edilməsi psixoloji təzyiqi artırır. Həmin halda da, şagird imtahanı sadəcə biliklərinin yoxlanılması kimi deyil, özünü sübut etməli olduğu vasitə kimi qəbul etməyə başlayır”.
O, valideynlərin akademik gözləntilərinin uşaq psixologiyasına təsirlərinə də diqqət çəkib:
“Düşünürəm ki, müasir dövrdə valideynlərin övladlarından yüksək akademik nəticə gözləməsi müəyyən mənada başadüşüləndir. Buna baxmayaraq bu gözlənti uşağın qabiliyyətini, emosional vəziyyətini nəzərə almadan davamlı təzyiq formasına çevrildikdə artıq bu problem yarada bilir. Uşaq daim daha yüksək nəticə göstərməli olduğunu düşünürsə, onda uğursuzluq qorxusu, narahatlıq, özünəinamın azalması, perfektsionizm və emosional tükənmə yarana bilir. Aydın məsələdir ki, qeyd edilənlər də uzun müddətdə ciddi psixi problemlər formalaşdıra bilir. Bəzi hallarda isə uşaq nəticə əldə edə bilməyəcəyindən qorxduğu üçün ümumiyyətlə cəhd etməkdən və məsuliyyətdən qaçmağa başlayır”.
Mütəxəssis xüsusilə vurğulayıb ki, psixoloji travma ifadəsindən istifadə edərkən müəyyən məqamlara diqqət yetirmək vacibdir:
“Hər yüksək akademik tələb uşağa travma yaratmır. Əsas məsələ valideynlər tərəfindən tələbkarlığın hansı formada edilməsidir. Uşağın davamlı şəkildə müqayisə edilməsi, yalnız nəticəsinə görə qiymətləndirilməsi, uğursuzluğunun tənqid olunması ciddi psixoloji nəticələrə səbəb ola bilər. Belə mühitdə böyüyən uşaq zamanla öz dəyərini yalnız nailiyyətləri ilə ölçməyə başlaya bilər. Uzunmüddətli periodda da, bu yanaşma yalnız təhsil prosesinə deyil, uşağın şəxsiyyətinə də təsir göstərə bilər. Belə uşaqlarda xroniki narahatlıq, özünə qarşı həddindən artıq tənqidi münasibət, səhv etməkdən qorxma, sosial münasibətlərdə özünü müqayisə etmə müşahidə oluna bilir. Ona görə də valideynin əsas məqsədi yalnız yüksək bal və nəticə tələb etmək deyil, uşağın öyrənmə motivasiyasını, özünəinamını və psixoloji dayanıqlığını qorumaq olmalıdır”.
Son olaraq psixoloq sağlam akademik mühitin əhəmiyyətini qeyd edib:
“Son olaraq unutmaq olmaz ki, əslində sağlam akademik mühitdə uşaq həm məsuliyyətli olmağı, həm də uğursuzluğun həyatın normal bir hissəsi olduğunu öyrənməlidir. Başqa sözlə, uşaq anlamalıdır ki, onun dəyəri yalnız qazandığı nəticə və qiymətlə müəyyən olunmur, cəhd etdiyi hər addım onun və ətrafındakı əzizləri üçün də bir o qədər dəyərlidir”.