PEN Amerika təşkilatının yeni hesabatına görə, ABŞ-da əhalinin təxminən 40%-i artıq kolleclər və universitetlər üzərində nəzarət edən, akademik azadlıqları məhdudlaşdıran qanunların qəbul edildiyi ştatlarda yaşayır.
"Tehsil365" University World News-in yaydığı məlumata əsasən xəbər verir ki, 2025-ci ilin ilk yarısında 26 ştatda ali təhsil sahəsində nə öyrədiləcəyini və necə öyrədiləcəyini tənzimləyən 70-dən çox qanun layihəsi təqdim edilib, onlardan 22-si artıq qəbul olunub. Bu qanunlar əsasən müxtəliflik, bərabərlik və inklüzivlik (DEI) proqramlarını, tənqidi irq nəzəriyyəsinin (CRT) tədrisini qadağan edir, müəllimlərin iş müddətinə zərbə vurur və universitetlərin müstəqilliyini zəiflədir.
PEN Amerika təşkilatının təmsilçisi Conatan Fridman bu vəziyyəti "ABŞ ali təhsil sisteminə qarşı ideoloji hücum" adlandırıb. O bildirib ki, bu qanunlar müəllim və tələbələrə qarşı yönəlmiş genişmiqyaslı siyasi kampaniyanın nəticəsidir və ABŞ universitetlərinin yenilikçilik rolunu təhlükə altına qoyur.
Hesabatda qeyd olunur ki, Ohayo, Texas, Şimali Karolina, Ayova kimi ştatlarda qəbul edilən qanunlar universitet proqramlarına birbaşa müdaxilə edir, bəzi hallarda isə professorları konkret dərslik və mövzuların istifadəsindən çəkindirmək məqsədi güdür. Bəzi qanunlar universitetlərdə “Qərb mədəniyyəti” dərslərini məcburi edir, digər mövzuların isə tədrisini qadağan edir.
Məsələn, Kansasda qəbul edilən qanun dövlət universitetlərini DEI proqramlarını dərhal ləğv etməyə, cinsiyyətə dair istinadların rəsmi e-poçt yazışmalarından çıxarılmasına məcbur edir. Bu kimi tələbləri yerinə yetirməyən universitetlər dövlət maliyyələşməsindən məhrum ola bilər.
Fridman bildirib ki, bu cür qərarlar ali təhsil müəssisələrinin daxili idarəçiliyinə və akademik qərarvermə prosesinə ciddi müdaxilədir. “Müəllim heyətinin hansı fənləri necə tədris edəcəyinə dair qərarları qanunvericilər deyil, akademik mütəxəssislər verməlidir,” – deyə o vurğulayıb.
PEN Amerika-nın xəbərdarlığına görə, bu tendensiya davam edərsə, ABŞ-ın ali təhsil sistemində fikrin sərbəst ifadəsi və akademik müzakirə imkanları ciddi şəkildə məhdudlaşa bilər.